Zonguldak

Zonguldak: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Zonguldak, Türkiye'nin kömür şehridir. 1829'da Ereğlili Uzun Mehmet'in bulduğu taşkömürü, bu kıyıyı yaklaşık 200 yıldır madencilerin emeğiyle şekillendirdi. Ama Zonguldak yalnızca kömür değildir: Herakles'in adını taşıyan antik Herakleia (bugünkü Karadeniz Ereğli), Miletosluların kurduğu Tios, 350 milyon yıllık kayaların içinde uzanan Gökgöl Mağarası, Devrek'in el oyması bastonları ve pembe Osmanlı çileği de bu ilin hikâyesidir. Bu yazıda Zonguldak'ı coğrafyasından tarihine, sekiz ilçesinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: dağlar denize iner

Konum ve sınırlar

Zonguldak, Batı Karadeniz kıyısında yer alır. Doğusunda Bartın, güneydoğusunda Karabük, güneyinde Bolu, batısında Düzce bulunur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 3.342 km²'dir. Kure Ansiklopedisi'ne göre ilin kıyısı yaklaşık 80 km'dir.

TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 585.203'tür; nüfus bir yılda 1.599 kişi azaldı.

Dağlar

İl, Batı Karadeniz Dağları'nın bir parçasıdır. Dağların ortalama yüksekliği 500 ile 1.500 metre arasındadır ve kıyıdan hemen yükselir; bu yüzden düz alan azdır. Atyaylası Tepesi ve Baba Dağı ilin bilinen yükseltileri arasındadır. Devrek çevresinde Babadağı, Göldağı, Akçasu ve Yenice dağları yer alır.

Akarsular

İlin en önemli akarsuyu Filyos Çayı'dır. Devrek Çayı ile Yenice Çayı'nın Gökçebey'de birleşmesiyle oluşur ve Filyos'ta denize dökülür. Alaplı Deresi, Gülüç Deresi, Üzülmez Deresi ve Çaycuma Çayı da Karadeniz'e akan öteki akarsulardır.

Kömür havzası ve jeopark

Zonguldak'ın altında yaklaşık 500 milyon yıllık bir jeolojik kayıt yatar. Havzadaki taşkömürü ve onu barındıran kayaçlar 350-325 milyon yıl öncesine aittir; bu yaşta kömür Türkiye, Avrupa ve Asya'da yalnızca birkaç yerde bulunur.

2018'de başlayan çalışmalarla kurulan Zonguldak Kömür Jeoparkı, ilin sınırları ile 2 km'lik bir deniz şeridini kapsar ve 3.502 km²'dir. Jeopark 2022'de UNESCO Küresel Jeoparklar Ağı'na başvurdu, aynı yıl küresel aday jeopark ve ulusal jeopark unvanlarını aldı. Jeoparkta 50 ana ve 59 potansiyel jeosit belirlenmiştir: Devoniyen dönemden kalma Mevren Kayaları, Karabatak kuş kolonisi, Filyos-Tios antik kenti ve Işıkveren Termik Santrali bunlar arasındadır. Sofular Mağarası, bölgenin son 700 bin yılına ait iklim kaydını saklar.

Mağaralar

• Gökgöl Mağarası: Şehir merkezine yakın, Zonguldak-Ankara yolunun hemen kenarındadır. 1975'te keşfedildi, 2001'de ziyarete açıldı. Toplam uzunluğu yaklaşık 3.350 metre olan mağaranın ilk 875 metresi ziyaretçilere açıktır. Mağarada sarkıt ve dikitler, traverten havuzları, bir yeraltı deresi, mağara gülleri ve fosilleşmiş deniz mercanları görülür. Ziyaretçi yolunda cam köprüler ve seyir terasları vardır; mağara engelli ziyaretçiler için de düzenlenmiştir. Mağaranın derinliği yaklaşık 11 metredir. Çevresindeki kayaçlar yaklaşık 372-328 milyon yıllıktır. Mağara, Ekim 2026'da şiddetli yağışlardan sonra yeraltı deresinin taşmasıyla su ve çamur altında kaldı ve güvenlik gerekçesiyle ziyarete kapatıldı; yeniden açılış tarihi henüz açıklanmadı.
• Cehennemağzı Mağaraları: Karadeniz Ereğli'nin Süleymanlar Mahallesi'ndedir. Kilise, Herakles ve Ayazma mağaralarından oluşur; Roma ve Bizans dönemlerinde kullanıldı ve arkeolojik kaynaklarda Akheron Mağaraları olarak geçer. Kültür Bakanlığı'nın 2000-2002 arasındaki çalışmalarından sonra ziyarete açıldı. Türkiye Müzeleri sitesinde, can ve mal güvenliği riski nedeniyle geçici olarak kapalı olduğu belirtilmektedir.

İklim

Zonguldak'ta ılıman ve her mevsim yağışlı Karadeniz iklimi görülür; Köppen sınıflandırmasında nemli subtropikal (Cfa) gruba girer. Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 1.238,6 mm'dir. En yağışlı ay ortalama 161,8 mm ile aralıktır.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 22,7 °C'dir. Temmuz ortalaması da 22,4 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 6,3 °C'dir.
• 1939-2023 arasında ölçülen en yüksek sıcaklık 40,5 °C (haziran), en düşük sıcaklık −8,0 °C'dir (şubat).
• Şehir yılda ortalama 1.782 saat güneş alır; ortalama bağıl nem %73,5'tir.

Ormanlar

Kure Ansiklopedisi'ne göre ormanlar ilin yaklaşık %56'sını kaplar. Zonguldak, kestane balının bolluğu nedeniyle "kestane balının diyarı" olarak da anılır.

Tarih: Herakleia'dan Karaelmas'a

Tios ve Herakleia

Bugünkü Filyos'taki Tios, MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısında Miletoslular tarafından kolonileştirildi. Bizanslı yazar Stephanos'a göre kenti Tios adlı Miletoslu bir rahip kurdu ve kent onun adını aldı. Coğrafyacı Strabon, Tios'u yalnızca Bergama krallarının hanedanını kuran Philetairos'un doğduğu yer olarak anar. MÖ 3. yüzyılda Kraliçe Amastris, Tios'u Sesamos, Kytoros ve Kromna ile birleştirerek Amastris kentini kurdu; Tios daha sonra bu birlikten ayrıldı ve muhtemelen MÖ 282 dolayında bağımsızlığını yeniden kazandı. MÖ 74'te Bithynia Roma eyaleti olunca Tios da Roma topraklarına girdi. Kent en geç 4. yüzyıldan itibaren bir piskoposluk merkeziydi. Antik kaynaklarda Filyos adıyla da anılan kent, Billaios ırmağının, yani bugünkü Filyos Çayı'nın ağzındaydı.

Karadeniz Ereğli'nin antik adı Herakleia Pontike'dir. Yunan kent devleti Megara, kenti MÖ 560-558 dolayında kurdu ve Herakles'in adını verdi; kuruluşa Boiotialıların da katıldığı düşünülür. MÖ 4. yüzyılda kent, Klearkhos ve onun soyundan gelen tiranlar tarafından yönetildi; Amasra'nın kurucusu Kraliçe Amastris de bu tiranlar arasındadır. Mithridates savaşları kentin refahını büyük ölçüde yok etti. Tarihçi Memnon, Herakleia'nın yerel tarihini yazdı.

Bizans ve Cenevizliler

Herakleia bin yılı aşkın süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun parçası oldu. 1205'te David Komnenos şehri alıp Paflagonya'nın başkenti yaptı; I. Theodoros Laskaris 1214'te geri aldı. 1261'den sonra Cenevizliler burada bir koloni kurdu; 1360'ta Türklerin Paflagonya'yı fethetmesinin ardından Cenova şehri satın aldı ve bir ticaret merkezi olarak geliştirdi. İtalyanca adı Pontarachia'ydı. Osmanlılar şehri 1453'ten sonra aldı.

Kentin adı Herakles'ten gelir. Cehennemağzı Mağaraları da arkeolojik kaynaklarda, Yunan mitolojisinde yeraltı dünyasıyla ilişkilendirilen Akheron adıyla geçer.

Uzun Mehmet ve kömür

Anlatılan hikâyeye göre Ereğli'nin Kestaneci köyünden Uzun Mehmet, donanmada askerlik yaparken gördüğü kömüre benzeyen kara taşları Ereğli'nin Neyren köyü yakınlarında buldu. Kaynaklar keşfi 1829'a, bazıları 8 Kasım 1829'a tarihler. Sultan II. Mahmud, Uzun Mehmet'e 50 altın ve 600 kuruş ömür boyu maaş bağladı. Rivayete göre Uzun Mehmet, kömür yerini göstermek için dönmeden önce İstanbul'daki Leblebici Hanı'nda zehirlendi. Onun adını taşıyan Uzun Mehmet Camii 2021'de açıldı.

Kömür işletmeciliği 1848'de başladı; 1867 tarihli Maadin Nizamnamesi kömür üretimini devlet denetimine aldı. Zonguldak, 1849'da Ereğli'deki kömür ocaklarına hizmet eden bir liman kasabası olarak kuruldu. 1920'de liman, Ereğli Kömür Şirketi'nin denetimindeydi.

Cumhuriyet dönemi

Devrek, 14 Mayıs 1920'de Zonguldak'a bağlandı. Zonguldak 1924'te il oldu. Kure Ansiklopedisi Zonguldak'ı Cumhuriyet döneminde kurulan ilk il olarak anar. Türkiye Taşkömürü Kurumu'nun (TTK) temelleri 1930'larda atıldı. 1937'de tamamlanan Irmak-Zonguldak demiryolu ili Ankara'ya bağladı. Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları (Erdemir) 1960'ta kuruldu ve 15 Mayıs 1965'te üretime başladı.

Madencilerin bedeli

Kömür, Zonguldak'a büyük bir bedel de ödetti. 3 Mart 1992'de TTK Kozlu Müessese Müdürlüğü'ne bağlı ocakta meydana gelen grizu patlamasında 263 madenci hayatını kaybetti; bazı madencilerin cenazelerine ancak beş yıl sonra ulaşılabildi. Kozlu faciası her yıl 3 Mart'ta anılır. Karaelmas Maden Şehitleri Müzesi, madenlerde hayatını kaybedenleri anmak için kuruldu.

İlçe ilçe Zonguldak

Zonguldak'ın 8 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Devrek (953 km²): İlin yüzölçümü en büyük ilçesidir; Zonguldak'a 56 km uzaklıktadır. El oyması bastonlarıyla ünlüdür. 1984'ten beri her yıl temmuzun üçüncü haftasında Uluslararası Devrek Baston ve Kültür Festivali düzenlenir. Devrek cevizli kömeci ve Devrek beyaz baklavası coğrafi işaretlidir.
• Ereğli (736 km²): Antik Herakleia Pontike'nin yerindedir. Erdemir, Cehennemağzı Mağaraları ve Osmanlı çileği bu ilçenin simgeleridir. Uzun Mehmet de Ereğli'nin Kestaneci köyündendir.
• Çaycuma (492 km²): Filyos Tios Örenyeri, Filyos Limanı ve Zonguldak Çaycuma Havalimanı bu ilçededir. Çaycuma manda yoğurdu 2020'de menşe adıyla tescil edildi.
• Alaplı (383 km²): İlin batısında, Düzce sınırındadır; Alaplı Deresi ilçenin adını taşır.
• Merkez (272 km²): Gökgöl Mağarası, Zonguldak Maden Müzesi ve Uzun Mehmet Camii buradadır.
• Gökçebey (183 km²): Devrek ve Yenice çayları bu ilçede birleşerek Filyos Çayı'nı oluşturur.
• Kozlu (177 km²): TTK'nın Kozlu Müessese Müdürlüğü buradadır; 263 madencinin hayatını kaybettiği 1992 grizu faciası bu ilçedeki ocakta yaşandı.
• Kilimli (145 km²): İlin yüzölçümü en küçük ilçesidir.

Kömür kültürü ve müzeler

Zonguldak Maden Müzesi

Zonguldak Maden Müzesi 9 Aralık 2016'da açıldı. Yaklaşık 6.933 metrekarelik alanda bir müze binası ve tarihi bir eğitim ocağı bulunur. Müzede madencilik belgeleri, dönemin gazeteleri, aletler, haberleşme araçları, kömür türleri, fosiller ve iş güvenliği malzemeleri sergilenir. Ziyaretçiler bir asansör simülasyonuyla "gerçek maden deneyim ocağına" iner; bahçede emekli raylı araçlar durur. Müze, Zonguldak'ın yaklaşık 200 yıllık taşkömürü madenciliğinin hikâyesini anlatmak için kuruldu.

Madencilik ve şehir

Kömürün "karaelmas" diye anılması, üniversitenin ilk adı olan Zonguldak Karaelmas Üniversitesi'nde ve Karaelmas Maden Şehitleri Müzesi'nin adında yaşar. Madenlerde çalışmak sağlık açısından da bedel ödetti: kömürle ilgili akciğer hastalıklarının şehirde normalden yaygın olduğu saptandı. Bugün kömürdeki istihdam azalıyor; 2021 tarihli bir araştırma, şehrin kömürden çıkışa hazır olmadığı sonucuna vardı.

Devrek bastonu

Devrek bastonu şimşir, kiraz, kızılcık, ceviz ve son dönemde akçaağaç gibi dayanıklı ağaçlardan el ile yapılır. Uçları metal, pirinç ya da kemikle güçlendirilir; saplarında boynuz veya kemik kullanılabilir. Bastonlar oyma, kabartma ve kakma tekniğiyle Osmanlı dönemi figürleri, hayvanlar ve Türk motifleriyle süslenir; yılan bilgeliği ve gücü, ejderha ve kartal ise liderliği simgeler. 1892 tarihli Kastamonu salnamesi, Devrek'te yapılan ceviz ürünleri arasında bastonları da sayar. Bir rivayete göre çift yılanlı baston tasarımını Osmanlı saray marangozu Ali Ziya Efendi önerdi. 1930'lardaki tanıtım çalışmaları, 1984'te başlayan festival ve 1994'teki sergiler zanaatın yeniden canlanmasını sağladı. Devrek bastonu, Zonguldak'ın ilk coğrafi işaretli ürünüdür.

Bastonlar bugün devlet adamları, sanatçılar ve koleksiyoncular için siparişle de yapılır; zanaat ustadan çırağa aktarılarak sürer. Bastoncuların bir arada çalıştığı çarşı Devrek'in görülecek yerleri arasındadır.

Antik kentler ve yapılar

Filyos Tios Örenyeri

Tios, Çaycuma'ya bağlı Filyos beldesinde, Karadeniz kıyısındadır; Batı Paflagonya ile Doğu Bithynia arasındaki bir geçiş noktasında yer alır. Prof. Dr. Sümer Atasoy başkanlığında sistemli kazılar 2006'da başladı ve 2007'de akropol, kent merkezi, tiyatro ve nekropol alanlarına genişledi.

• Tiyatro: Roma dönemine aittir; taş oturma sıraları kısmen günümüze ulaştı. Kısmen ortaya çıkarılan sahne binasında iki heykel parçası bulundu.
• Liman: Kale Tepesi'nin batısında, kısmen su altında kalan iki mendirek vardır; her biri 6 metre genişliğinde ve 100 metreyi aşan uzunluktadır.
• Tonozlu galeri: Halk arasında "yeraltı şehri" diye bilinen, çok sayıda bölme ve odadan oluşan bir yapıdır; işlevi henüz kesinleşmemiştir.

Erdemir

Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları'nın kuruluş sözleşmesi 12 Şubat 1960'ta imzalandı ve 28 Şubat 1960'ta 7462 sayılı özel kanun çıkarıldı. Fabrika 15 Mayıs 1965'te üretime başladı; ilk yıllık kapasitesi 500 bin ton ham çelikti ve 1996'da 3 milyon tona ulaştı. Kamu payları 2006'da OYAK Grubu'na devredildi. Özelleştirme ihalesi 30 Mayıs 2005'te başladı ve süreç 27 Şubat 2006'da tamamlandı. Kapasite 1972'de 800 bin, 1978'de 1,5 milyon, 1987'de 2 milyon tona çıktı; yassı çelik üretimi 2000'de 3 milyon tonu aştı.

Zonguldak mutfağı

• Karadeniz Ereğli Osmanlı çileği: 1920'lerde İstanbul'dan getirilen çileklerin yerel çeşitlerle karışmasıyla oluştuğu anlatılır. Küçük ve konik meyveleri pembeden kırmızıya uzanan renktedir; ince kabuklu, güçlü aromalı, sulu ve tatlıdır. Mayıs ve haziranda olgunlaşır, sabah erken saatlerde elle toplanır. Ekim 2021'de coğrafi işaret aldı ve Ereğli'nin ilk coğrafi işaretli ürünü oldu. Taze yenmesinin yanı sıra reçel, marmelat ve tatlılarda kullanılır.
• Çaycuma manda yoğurdu: 8 Mayıs 2020'de menşe adıyla tescil edildi.
• Zonguldak kestane balı: Ormanlardaki kestane ağaçlarından elde edilir ve coğrafi işaretlidir.
• Devrek cevizli kömeci ve Devrek beyaz baklavası da ilin coğrafi işaretli lezzetleri arasındadır.

Mevsim mevsim Zonguldak

• İlkbahar: Mart ortalaması 8,1 °C, nisan 11,5 °C, mayıs 15,7 °C'dir. Ereğli'de Osmanlı çileği mayısta olgunlaşmaya başlar.
• Yaz: Temmuz ve ağustosta günlük ortalama 22-23 °C'dir. Mayıs-haziranda Osmanlı Çileği Kültür ve Sanat Şenliği, temmuzun üçüncü haftasında Devrek Baston ve Kültür Festivali yapılır.
• Sonbahar: Eylülde 19,5 °C, ekimde 15,7 °C, kasımda 11,7 °C ortalama vardır. Yağışlar sonbaharda artmaya başlar.
• Kış: Ocak ortalaması 6,3 °C'dir; kışlar ılık ama çok yağışlıdır. En çok yağış aralık ayında düşer.

Ekonomi

Zonguldak'ın ekonomisinin temeli kömür madenciliğidir. Kömür üretiminin merkezinde Türkiye Taşkömürü Kurumu vardır. Ereğli'deki Erdemir, Türkiye'nin büyük entegre demir-çelik tesislerindendir. 2021'de açılan Filyos Limanı, Filyos Vadisi Projesi'nin parçasıdır ve yıllık 25 milyon ton kapasite için planlanmıştır; yakınında bir doğal gaz işleme tesisi yapım aşamasındadır. Zonguldak aynı zamanda önemli bir kestane balı üretim merkezidir. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, 11 Temmuz 1992'de 3837 sayılı kanunla Zonguldak Karaelmas Üniversitesi adıyla kuruldu; 2012'de Bülent Ecevit Üniversitesi, 2018'de Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi adını aldı.

Zonguldak'a nasıl gidilir?

• Havayolu: Zonguldak Çaycuma Havalimanı şehrin yaklaşık 30 km doğusundadır. İstanbul'un yanı sıra Köln, Dortmund ve Düsseldorf gibi Avrupa şehirlerinden seferler yapılır.
• Demiryolu: 1937'de tamamlanan Irmak-Zonguldak demiryolu ili İç Anadolu'ya bağlar. Karabük ile Zonguldak arasında günde dört kez bölgesel tren işler; yolculuk yaklaşık 3 saat sürer.
• Önemli mesafeler: Devrek'in Zonguldak'a uzaklığı 56 km, Ankara'ya 210 km, İstanbul'a 370 km'dir. Havalimanı şehrin yaklaşık 30 km doğusundadır.