Çorum

Çorum: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Çorum, Anadolu'nun ilk büyük imparatorluğu Hititlerin yurdudur. Başkentleri Hattuşa'nın surları, Alacahöyük'ün sfenksli kapısı ve Şapinuva'nın tablet arşivleri bu ilin bozkırla ormanın buluştuğu topraklarındadır. Kızılırmak'ın kıyısında pirinç tarlaları, ilçelerin mutfağından çıkan onlarca coğrafi işaretli lezzet ve her köşede bir leblebici dükkânı bugünün Çorum'unu anlatır. Bu yazıda Çorum'u coğrafyasından tarihine, 14 ilçesinden sofrasına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: bozkırla ormanın buluştuğu yer

Konum ve sınırlar

Çorum, Orta Karadeniz Bölümü'nün iç kesiminde yer alır ve denize kıyısı yoktur. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre doğusunda Amasya, güneyinde Yozgat, batısında Çankırı, kuzeyinde Sinop, kuzeydoğusunda Samsun, güneybatısında Kırıkkale bulunur. İl, İç Anadolu'yu Karadeniz'e ve Doğu Anadolu'yu Batı Anadolu'ya bağlayan yolların kavşağındadır. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 12.428 km²'dir; il kaynakları 12.820 km² değerini verir. Şehir merkezi 801 metre yüksekliktedir.

Kuzey Anadolu Fayı, AFAD'ın 2021 tarihli İl Afet Risk Azaltma Planı'na göre Osmancık ve Kargı ilçelerinden geçer; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü fayın il merkezinin yaklaşık 20 km kuzeyinden geçtiğini belirtir.

Dağlar

AFAD planının verdiği başlıca yükseklikler şunlardır:

• Erenler Tepesi – 2.097 m: İskilip ile Kargı arasındaki Kös Dağı üzerinde, ilin en yüksek noktasıdır.
• Kös (Köse) Dağı – 2.087 m. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Kargı'daki Abdullah Yaylası bu dağ üzerinde yaklaşık 2.050 metrededir.
• Ilgaz Dağları'nın doğu uçları, ilin kuzeyinde yaklaşık 1.750 metreye ulaşır.
• Çal Dağı – 1.730 m: Osmancık'tadır.
• Güneydeki basık sırtlı dağlar 1.700 metreye kadar yükselir.

Ovalar

AFAD planı ilde Çorum, Ovasaray, Bozboğa, Seydim, Hüseyin, Dedesli, Irmak, Taybı, Mecitözü, Osmancık, Sungurlu, Düvenci ve Budaközü ovalarını sayar. Güneydeki geniş düzlükler tahıl tarımının, Kızılırmak kıyısındaki Osmancık ve Kargı ovaları ise pirinç tarımının merkezidir.

Akarsular, göller ve barajlar

• Kızılırmak: AFAD planına göre 1.355 km'lik nehrin 182 km'si Çorum sınırlarındadır. Osmancık ve Kargı'dan geçer.
• Çorum Çayı: 119 km uzunluğundadır; 93 km'si il içindedir. Yeşilırmak'ın kollarındandır.
• Delice Çayı: 305 km uzunluğundadır; 71 km'si il içindedir.
• Çekerek Irmağı: İlin güneydoğusundan geçer; Ortaköy'de İncesu Kanyonu'nu açar.

İncesu Kanyonu 13 km uzunluğunda, 200-300 metre derinliğindedir. Merkez ilçedeki Eymir (Gölünyazı) Gölü yaklaşık 26,5 hektarlık bir sulak alandır ve göçmen kuşların uğrak yeridir. Dodurga'daki Obruk Barajı ilin en büyük barajıdır ve 211 MW gücünde bir hidroelektrik santraline sahiptir. Koçhisar, Yenihayat, Hatap ve Alaca barajları ile 30 gölet de il sınırları içindedir.

İklim

Çorum, Karadeniz ile İç Anadolu iklimleri arasında geçiş özelliği taşır; karasal özellikler baskındır. Yazlar sıcak ve kuru, kışlar soğuk ve karlıdır. Çorum Meteoroloji İstasyonu'nun 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 448,8 mm'dir.
• En sıcak ay temmuzdur; günlük ortalama sıcaklık 21,7 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama −0,2 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 30 Temmuz 2000'deki 42,6 °C, en düşük sıcaklık 23 Şubat 1985'teki −27,2 °C'dir.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün verdiği ilçe ortalamalarına göre yıllık yağış Kargı'da 360,3 mm ile en az, Laçin'de 530,2 mm ile en fazladır.

Bitki örtüsü

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ilin güneyinin doğal bitki örtüsü bozkırdır; Alaca, Sungurlu, Ortaköy ve Mecitözü'nün yüksek kesimlerinde meşe, ardıç ve karaçam görülür. Kuzey ilçelerde ise meşe ormanları ve iğne yapraklı ormanlar yaygındır. Ormanın ile oranı kaynaklara göre değişir: AFAD planı Corine 2018 verisine dayanarak yüzde 16,8, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü orman ve fundalık alanların toplamını yaklaşık yüzde 28 olarak verir.

Tarih: Hititlerin yurdu

Hattiler ve Hattuşa'nın kuruluşu

Bugünkü Boğazkale'deki yerleşimi MÖ 3. binyılın sonlarında Hattiler kurdu ve buraya Hattuş adını verdi. MÖ 1700 dolaylarında Kuşşara kralı Anitta kenti yakıp yıktı ve burayı yeniden iskân edecek olanlara lanet okuyan bir yazıt bıraktı: "Benden sonra kral olup Hattuşa'yı yeniden iskân edene Gök'ün Fırtına Tanrısı vursun!" Yaklaşık MÖ 1650'de Hitit kralı Labarna başkenti Neşa'dan Hattuşa'ya taşıdı ve "Hattuşalı" anlamına gelen Hattuşili adını aldı.

Hitit İmparatorluğu

Hattuşa, aralıklarla başka kentlere taşınsa da MÖ 1200 dolaylarına kadar Hitit Devleti'nin merkezi kaldı. En parlak döneminde yaklaşık 1,8 km²'lik bir alana yayılan kent, 6 kilometreyi aşan surlarla çevriliydi. Hititler ile Mısır firavunu II. Ramses arasında Kadeş Savaşı'ndan yıllar sonra, MÖ 1259 ya da 1258'de yapılan barış antlaşmasının Hitit nüshası, Hattuşa'nın kraliyet arşivinden çıkan Boğazköy tabletleri arasındadır. Tablet bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde sergilenir; bir kopyası Birleşmiş Milletler'in New York'taki merkezindedir.

Ortaköy'deki Şapinuva, Hitit döneminde önemli bir yönetim ve din merkeziydi. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre burada çoğu Hititçe, bir kısmı Hattice, Hurrice ve Akadca yaklaşık 4.000 tablet ve tablet parçası bulundu; çoğu MÖ 14. yüzyıla, Orta Hitit dönemine aittir. Yazışmalar, Kral Taşmişarri (III. Tuthaliya) ile Kraliçe Taduhepa'nın burada hüküm sürdüğünü düşündürür.

Hitit Devleti, Geç Tunç Çağı'nın büyük çöküşüyle MÖ 1200 dolaylarında dağıldı; Hattuşa birkaç on yıl içinde terk edildi. Alacahöyük'teki katmanlar, bölgede MÖ 750'den itibaren Frig yerleşimlerinin görüldüğünü gösterir.

Alacahöyük

Çorum'a yaklaşık 45 km uzaklıktaki Alacahöyük, Hititlerden çok daha eskiye uzanır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre höyükte dört kültür katı vardır: Kalkolitik Çağ (MÖ 4000-3000), Eski Tunç Çağı (MÖ 3000-2000), Hitit Çağı (MÖ 1800-1200) ve MÖ 750'den başlayan Frig Çağı. Eski Tunç Çağı'na ait 13 kral mezarından altın, gümüş, bronz ve bakırdan zengin ölü armağanları, güneş kursları ve geyik ile boğa heykelcikleri çıktı. Höyükte 1935'te Türk Tarih Kurumu adına Hamit Zübeyr Koşay, Remzi Oğuz Arık ve Mahmut Akok başkanlığında başlayan kazılar 1983'e kadar sürdü; 1997'de Prof. Dr. Aykut Çınaroğlu başkanlığında yeniden başladı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, bu kazıyı Atatürk'ün direktifiyle yapılan ilk milli kazı olarak anar.

Bizans, Danişmendliler ve Selçuklular

Çorum adının kökeni kesin olarak bilinmez. Bizans ve Yunan kaynakları yerleşimi Nikonia, Orta Çağ kaynakları Yankoniya olarak anar; ad ilk kez Selçuklu döneminden kalan Çorum Kalesi'yle ilgili Osmanlı kayıtlarında görülür. Bölge yaklaşık 1080-1178 arasında Danişmendlilerin, 1178'den 1243'e kadar Anadolu Selçuklularının yönetiminde kaldı.

Osmanlı dönemi

Kure Ansiklopedisi'ne göre Çorum 1398'de Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldı, 1402 Ankara Savaşı'ndan sonra bir süre Timur'un denetimine geçti ve 15. yüzyılın ortalarında kesin olarak Osmanlı'ya bağlandı. II. Bayezid döneminde, 1484-1489 arasında Osmancık'ta Kızılırmak üzerine Koyunbaba Köprüsü yapıldı. Şehrin simgesi Saat Kulesi ise 1894'te, II. Abdülhamid'in emriyle Beşiktaş Muhafızı Çorumlu Yedi Sekiz Hasan Paşa tarafından yaptırıldı.

Kazılar ve keşifler

Hattuşa'yı 1834'te Fransız gezgin Charles Texier keşfetti. 1906'da Theodor Makridi Bey'in başlattığı ilk büyük kazıda Hugo Winckler'in incelediği tabletler kentin Hitit başkenti Hattuşa olduğunu ortaya koydu. 1952'den bu yana kazılar Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından sürdürülür. Hattuşa 1986'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi, 1988'de tarihî milli park ilan edildi; tablet arşivi 2001'de UNESCO Dünya Belleği Listesi'ne alındı. Hitit Üniversitesi 2006'da 5467 sayılı kanunla kuruldu.

İlçe ilçe Çorum

Çorum'un 14 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (2.436 km²): İlin en büyük ilçesi. Saat Kulesi, Çorum Müzesi, Eymir Gölü ile Yenihayat ve Hatap barajları buradadır.
• Sungurlu (1.999 km²): Güneybatıdaki geniş ova ilçesi.
• Alaca (1.296 km²): Alacahöyük buradadır. Mor soğanı, yarma aşı, yanıç böreği, cızlağı ve camili kilimi coğrafi işaretlidir.
• Osmancık (1.273 km²): Kızılırmak kıyısında; Koyunbaba Köprüsü buradadır. Pirinciyle bilinir; eylülde Pirinç Kültür ve Sanat Festivali düzenlenir. Malak tatlısı ve kapari turşusu coğrafi işaretlidir.
• Kargı (1.174 km²): Kızılırmak Vadisi'nde. Hacıhamza Kalesi ve evleri, Abdullah Yaylası buradadır; sırık kebabı, tulum peyniri ve Kargı bezi ile tanınır. 1956'da Kastamonu'dan Çorum'a bağlandı.
• İskilip (1.170 km²): Kös Dağı'na komşu ilçe. Dolması, turşusu, ramazan keşkeği, çileği ve tokmaklı kağnısı coğrafi işaretlidir.
• Mecitözü (825 km²): Mecitözü Ovası'nın ilçesi.
• Bayat (717 km²): Yağışa bağlı İshaklı Gölü bu ilçededir.
• Uğurludağ (428 km²): İlin doğusunda yer alır.
• Ortaköy (300 km²): Hitit kenti Şapinuva ve İncesu Kanyonu buradadır.
• Boğazkale (264 km²): Hattuşa, Yazılıkaya ve Boğazköy Müzesi buradadır.
• Dodurga (229 km²): Obruk Barajı buradadır.
• Laçin (196 km²): İlin en çok yağış alan ilçesi.
• Oğuzlar (121 km²): İlin en küçük ilçesi; cevizi menşe adıyla tescillidir.

Kültür ve yaşam

Leblebi

Çorum ile leblebi birbirinden ayrılmaz. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre leblebi Çorum'da yaklaşık 300 yıldır üretilir; ilk üreticinin Ahmedi Sever adında biri olduğu anlatılır. Damla cinsi nohut elenir, üç kez kavrulup her kavurmanın ardından günlerce dinlendirilir, toprak ve kireç karışımı sergiliklerde 45-60 gün bekletilir, kabukları kavak tokmağıyla ayrılır ve son kez kızartılır. Bu emek yaklaşık bir buçuk ay sürer; ustalık için 8-10 yıl çıraklık gerekir. Müdürlük, ilin az nemli iklimi ile akşam rüzgârlarının kurutmada önemli rol oynadığını belirtir. Çorum leblebisi Avrupa, Amerika, Kanada, Avustralya ve Asya'ya ihraç edilir.

Şenlikler ve festivaller

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün yerel etkinlikler takvimi Çorum'un hemen her ayında bir şenlik olduğunu gösterir: martta Çiğdem Aşı Şenliği, nisanda Hattuşa Turizm Günleri, mayısta Osmancık Hıdırellez Şenlikleri ve 129. kez yapılan Nöbeti Baba Yağmur Duası, haziranda Boğazkale Bükme Şenliği, temmuzda Kalecikkaya Kırım Tatar Türkleri Tepreş Kültür Şenliği ve Çaldağ Yayla Festivali, eylülde Osmancık Pirinç Kültür ve Sanat Festivali, ekimde asırlık Kargı Panayırı ve Çorum Aşıklar Şöleni.

Hitit Yolu

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Hitit Yürüyüş Yolu ile Kızılırmak Havzası Gastronomi ve Yürüyüş Yolu'nu ilin öne çıkan rotaları arasında sayar. Kargı'da işaretli 162 km'lik bir bisiklet ve 108 km'lik bir yürüyüş rotası da vardır.

Sanat: Hitit mirası ve mimari

Hattuşa'nın kapıları ve tapınakları

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Hattuşa'nın yaklaşık 6 km'lik surunda Aslanlı Kapı, Kral Kapı ve Sfenksli Kapı öne çıkar. 30 metre yüksekliğindeki toprak bir set üzerindeki Yer Kapı'nın altından 71 metrelik bir tünel sur dışına açılır. Büyükkale'de kraliyet sarayı, aşağı şehirde kentin en büyük dinî yapısı olan Büyük Tapınak yer alır; kentte yaklaşık 31 tapınak tespit edilmiştir. Büyükkaya'da 11 yeraltı tahıl silosu bulunmuştur.

Güney kapıdaki sfenks çifti 1917'de onarım için Almanya'ya götürüldü. Biri 1924'te Türkiye'ye döndü ve İstanbul Arkeoloji Müzesi'ne kondu; diğeri 1934'ten beri Berlin'deki Pergamon Müzesi'nde sergileniyordu. 13 Mayıs 2011'de varılan anlaşmayla bu sfenks de Türkiye'ye döndü ve çift, Hattuşa'nın yanındaki Boğazköy Müzesi'nde yeniden bir araya geldi.

Yazılıkaya

Hattuşa'nın hemen dışındaki Yazılıkaya açık hava tapınağında kayalara 90'dan fazla tanrı, tanrıça, hayvan ve mitolojik varlık kabartması işlenmiştir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü burayı tanrıların Fırtına Tanrısı'nın huzurunda toplandığı bir "yeni yıl bayramı evi" olarak tanımlar. A odasında Fırtına Tanrısı ile Güneş Tanrıçası, çocukları ve Kral IV. Tuthaliya'nın büyük kabartması; B odasında dört bağımsız figür yer alır.

Alacahöyük'ün Sfenksli Kapısı

Alacahöyük'ün yaklaşık 10 metre genişliğindeki Sfenksli Kapısı, kireçtaşı temel üzerine andezit bloklarla yapılmıştır ve büyük bir tapınağın anıtsal girişiydi. Kapının kabartmaları tören, sunu ve av sahnelerini anlatır.

Osmanlı mimarisi

Koyunbaba Köprüsü, 19 sivri kemerli ve 250 metre uzunluğundadır; nehir kıyısındaki alüvyon nedeniyle bugün kemerlerin 15'i görülebilir. Köprü 2014-2017 arasında özgün hâline döndürmek amacıyla restore edildi. Sarı kesme kum taşından yapılan Saat Kulesi 27,5 metre yüksekliğindedir; dört cephesinde kadran bulunur ve şerefesine 81 basamakla çıkılır.

Müzeler

1968'de resmen kurulan Çorum Müzesi, Alacahöyük, Boğazköy, Ortaköy, Eskiyapar, Pazarlı ve Alişar Höyük'ten gelen eserlerle Geç Kalkolitik Çağ'dan günümüze uzanan bir koleksiyon sergiler. Hitit ve Frig dönemlerinden testiler, ritonlar ve mühürler; Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinden sikkeler, cam şişeler, heykelcikler ve lahitler; Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden halılar, takılar, giysiler ve silahlar müzenin başlıca eserlerindendir. Hattuşa'nın tablet arşivinin bir bölümü de Çorum ve Boğazköy müzelerindedir.

Çorum mutfağı

Bir yerel rehber sitesinin Ekim 2026 tarihli derlemesine göre ilin tescilli ürün sayısı 35'e ulaştı; Mart 2026 tarihli basın haberleri bu sayıyı 31 olarak veriyordu. Başlıcaları şunlardır:

• Çorum leblebisi (2002): İlin ilk coğrafi işaretli ürünü.
• İskilip dolması (2010): Pirinç, et, tereyağı ve soğanla hazırlanır; düğünlerde dolmacılar pirinci bezde torbalayıp kazanda pişirir.
• Peynir ve ceviz: Kargı tulum peyniri (2021) ve Oğuzlar cevizi (2020) menşe adıyla tescillidir.
• Yemekler: İskilip ramazan keşkeği (2021), Çorum kuru mantısı (2021), Alaca yarma aşı, Alaca yanıç böreği, Alaca cızlağı, Alaca hingali ve Osmancık kaypak yemeği.
• Tatlılar ve unlu mamuller: Çorum baklavası (gül burma), İskilip gül baklavası, Osmancık malak tatlısı, Çorum şekerlemesi, Çorum simidi ve Çorum su böreği.
• Sebze ve meyveler: Alaca mor soğanı (2022), İskilip çileği ve Kışlacık pırasası.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bunlara helle, toyğa, tutmaç ve tatar aşı gibi aşları; mayalı, katmer, kömbe ve yanıç gibi hamur işlerini; unutma beni (züğürt baklavası), karaçuval helvası, teltel ve hedik gibi tatlıları ekler. Kargı'nın sırık kebabında bütün kuzu sırığa geçirilip ateşte çevrilerek pişirilir ve akan yağı "şerit" adıyla sofraya gelir.

Mevsim mevsim Çorum

• İlkbahar: Martta Çiğdem Aşı Şenliği, nisanda Hattuşa Turizm Günleri, mayısta Osmancık Hıdırellez Şenlikleri yapılır. Ören yerlerini gezmek için en uygun mevsimlerden biridir.
• Yaz: Temmuzda günlük ortalama 21,7 °C'dir; yazlar kurudur. Kargı ve Osmancık yaylaları ile yayla şenlikleri bu mevsimdedir.
• Sonbahar: Eylülde Osmancık Pirinç Festivali, ekimde asırlık Kargı Panayırı ve Çorum Aşıklar Şöleni düzenlenir.
• Kış: Ocakta günlük ortalama −0,2 °C'dir; kışlar soğuk ve karlıdır.

Ekonomi

Çorum ekonomisi tarım, hayvancılık ve gelişen bir sanayiye dayanır. Güneydeki ovalarda tahıl, Kızılırmak kıyısındaki Osmancık ve Kargı'da pirinç yetiştirilir. Wikipedia'ya göre son yirmi yılda ilde çimentodan otomotiv parçalarına, şekerden süt ürünlerine, tekstilden tavukçuluğa kadar geniş bir sanayi üretimi gelişti; bakırcılık, dericilik ve el dokumacılığı geleneksel zanaatlardır. Leblebi, ilin dünyaya açılan markasıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Osmancık ve Dodurga yöresinde yaklaşık 30 milyon tonluk linyit yatakları bulunur. Hattuşa başta olmak üzere Hitit ören yerleri, ilin turizminin temelini oluşturur.

Çorum'a nasıl gidilir?

• Karayolu: Çorum, Ankara ile Samsun'u bağlayan karayolu üzerindedir.
• Havayolu: İlde havalimanı yoktur; en yakın havalimanı Amasya Merzifon Havalimanı'dır.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Alacahöyük yaklaşık 45 km, Şapinuva yaklaşık 53 km, Hattuşa yaklaşık 82 km.