Bartın

Bartın: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Bartın, Batı Karadeniz'in küçük ama zengin illerinden biridir. İlin merkezi, antik çağda Parthenios adı verilen ırmağın kıyısındaki ahşap evleriyle; kıyısı ise iki limanı, iki adası ve 2.300 yıllık geçmişiyle Amasra'yla tanınır. Ormanlarla kaplı dağlar, lavın soğumasıyla oluşmuş bazalt sütunlar ve gemi yapımcılığı geleneği bu küçük ilin öteki yüzleridir. Bu yazıda Bartın'ı coğrafyasından tarihine, dört ilçesinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: ırmak, orman ve kıyı

Konum ve sınırlar

Bartın, Batı Karadeniz'de yer alır. Kuzeyinde Karadeniz, batısında Zonguldak, güneyinde Karabük, doğusunda Kastamonu bulunur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 2.330 km²'dir; bazı il kaynakları 2.143 km² değerini kullanır. Tarım Master Planı'na ve Bartın Üniversitesi'ne göre ilin kıyısı yaklaşık 59 km'dir. Yaklaşık 3 km uzunluğundaki İnkum plajı, 2020'de Bartın'ın ilk mavi bayraklı plajı oldu.

TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 206.663'tür. Nüfusun 163.766'sı Merkez ilçede yaşar; Ulus'ta 22.876, Amasra'da 13.705, Kurucaşile'de 6.316 kişi yaşar.

Dağlar

Bartın'ın dağları 2.000 metreyi aşmaz. Başlıcaları Aladağ, Kocadağ, Karadağ, Kayaardı, Karasu ve Arıt dağlarıdır. İlin en yüksek noktası için kaynaklar farklı değerler verir: Bartın Üniversitesi en yüksek nokta olarak 1.619 metrelik Keçikıran Tepesi'ni gösterir; Tarım Master Planı ise dağ sıralarının 1.736 metreye ulaştığını yazar.

Küre Dağları Milli Parkı'nın yaklaşık 10.753 hektarlık bölümü Bartın sınırlarındadır. Parkın tampon bölgesi Ulus, Amasra ve Kurucaşile ilçelerine uzanır.

Bartın Irmağı

Bartın Irmağı'nın antik adı Parthenios'tur; şehrin adının da bu isimden geldiği kabul edilir. Irmak, 107 km uzunluğundaki Kocaçay ile Kocanaz Çayı'nın şehir merkezindeki Gazhane Burnu'nda birleşmesiyle oluşur. Şehir denizden yaklaşık 14 km içeridedir ve ırmak, şehirle Karadeniz arasında gemi ulaşımına açıktır. Kure Ansiklopedisi'ne göre ırmağa 500 tonluk gemiler girebilir. Göksu, Eldeş ve Ova çayları ilin öteki akarsularıdır.

Ulukaya Şelalesi ve mağaralar

Ulus'un Ulukaya köyündeki şelalede su, yaklaşık 1 km uzunluğundaki Drahna Kanyonu'nun sonunda bir kaya oyuğundan çıkar ve yaklaşık 25 metreden dökülür. Alan 1998'de doğal sit ilan edildi. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre Amasra'nın Karakaçak köyündeki Gürcüoyum Mağarası 15-20 salondan oluşur ve sarkıt ile dikitlerle süslüdür. Kemerli ve Uluyayla mağaraları da ilin bilinen mağaralarındandır.

Güzelcehisar bazalt sütunları

Merkez ilçenin Güzelcehisar köyü kıyısındaki bazalt sütunlar, yaklaşık 80 milyon yıl önceki volkanik etkinlik sırasında lavın soğumasıyla oluştu. Sütunların çoğu beşgen, bazıları altıgen ya da dörtgen kesitlidir; çapları 50-100 cm, boyları 30 metreyi aşabilir. 14,3 hektarlık alan 14 Ağustos 2017'de tabiat anıtı ilan edildi. Kure Ansiklopedisi'ne göre bu tür sütunlar Türkiye'de yalnızca Bartın'da görülür; dünyadaki benzerleri arasında Kuzey İrlanda ve İskoçya'dakiler sayılır.

İklim

Bartın'da ılıman ve yağışlı Karadeniz iklimi görülür; Köppen sınıflandırmasında okyanusal (Cfb) ile nemli subtropikal (Cfa) iklim sınırındadır. Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 1.072,4 mm'dir. En yağışlı ay ortalama 125,8 mm ile aralıktır.
• En sıcak aylar temmuz ve ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 22,6 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 4,1 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 42,8 °C (13 Temmuz 2000), en düşük sıcaklık −18,6 °C'dir (23 Şubat 1985).
• Şehir yılda ortalama 2.128 saat güneş alır.

İç kesimdeki Ulus'ta karasal iklimin etkileri belirginleşir.

Ormanlar

Ormanlar ilin yaklaşık %46'sını kaplar. Defne, meşe, kayın ve çam ormanların başlıca türleri arasındadır.

Tarih: Parthenios'tan Bartın'a

Kaskalar ve Paflagonya

Bölgenin bilinen ilk halkı Kaskalardır. Bartın'ın antik çağdaki adı, kıyısına kurulduğu ırmaktan gelen Parthenios'tur. Bölge antik çağda Paflagonya'nın sınırları içindeydi; ardından Frigler, Lidyalılar ve Persler bölgede hüküm sürdü. Büyük İskender bölgeyi MÖ 334'te aldı.

Kraliçe Amastris ve Amasra

Amasra'nın bulunduğu yerdeki ilk yerleşimin adının Sesamos olduğu düşünülür; kıyıda bunun gibi küçük İyon kolonileri vardı. Herakleia (bugünkü Karadeniz Ereğli) kraliçesi Amastris, MÖ 300'den kısa bir süre sonra kıyıdaki dört kasabayı, Sesamos, Kromna, Kytoros ve Tios'u birleştirerek yeni bir şehir kurdu ve şehre kendi adını verdi. Tios daha sonra yeniden bağımsızlığını kazandı; öteki üçü Amastris'in parçası olarak kaldı. Kraliçe yaklaşık MÖ 284'te öldü.

Roma ve Bizans

Amastris, Pontus Krallığı'nın denetimine girdi; Romalı komutan Lucullus şehri MÖ 70'te aldı. Bithynia ve Pontus valisi Genç Plinius, İmparator Trajan'a yazdığı bir mektupta Amastris'i "güzel bir şehir" olarak anlatır. Şehrin uzun meydanının bir yanından ırmak denen ama aslında pis kokulu açık bir kanal geçiyordu; Plinius imparatordan izin alarak kanalın üstünü kapattırdı. Trajan dönemine ait bir sikke şehre "Metropolis" unvanını verir. 1. yüzyılın sonu ile 2. yüzyılın başında yapılan ve bugün Bedesten adıyla bilinen bazilika, büyük olasılıkla eyalet meclisinin toplandığı binaydı. Bizans döneminde şehir 830'larda Rusların saldırısına uğradı, ancak 9. yüzyılda yeniden zenginleşti. 12. yüzyıldaki Selçuklu akınlarıyla küçüldü.

Cenevizliler ve Osmanlılar

Amasra 1261'de Cenevizlilerin eline geçti ve 1460'a kadar Ceneviz ticaret kolonisi olarak kaldı. Fatih Sultan Mehmet 1460'ta Amasra'yı ve Bartın'ı Osmanlı topraklarına kattı; tarihçiler Amasra'nın fethi için 1458-1459 ile 1460 sonbaharı arasında farklı tarihler verir. Osmanlı döneminde Bartın, Amasra ve Kurucaşile'deki tezgâhlarda Osmanlı donanması için kadırga ve kalyonlar yapıldı.

Cumhuriyet ve il oluş

Bartın 19. yüzyılda Kastamonu Vilayeti'ne bağlıydı; Bartın Üniversitesi'ne göre 1867'de kaza oldu. 1920'lerde Zonguldak'a bağlandı; kaynaklar bu tarih için 1920 ve 1924 yıllarını verir. Bartın 1991'de Zonguldak'tan ayrılarak Türkiye'nin 74. ili oldu.

Amasra maden faciası

Türkiye Taşkömürü Kurumu'na bağlı Amasra maden ocağında kömür üretimi 1967'de başladı. 14 Ekim 2022'de ocakta meydana gelen patlamada 41 madenci hayatını kaybetti, 11 kişi yaralandı.

İlçe ilçe Bartın

Bartın'ın 4 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir; nüfuslar 2025 ADNKS sonuçlarıdır.

• Merkez (1.091 km²; 163.766 kişi): Bartın Irmağı'nın kıyısındaki şehir, Tanzimat sonrası dönemin mimarisini yansıtan ahşap evleriyle tanınır. 1832-1835 arasında yapılan Taşhan, 1872 tarihli Halil Bey Camii ve Kemer Köprüsü, 1887 tarihli Orduyeri Köprüsü şehrin tarihi yapılarındandır. Güzelcehisar bazalt sütunları da Merkez ilçededir.
• Ulus (909 km²; 22.876 kişi): İlin iç kesiminde, yüzölçümü en büyük ikinci ilçedir. Ulukaya Şelalesi ve Drahna Kanyonu buradadır; Küre Dağları Milli Parkı'nın tampon bölgesi bu ilçeye uzanır. Şelalenin suyunun bir kısmı ilçe merkezinin içme suyunu karşılar.
• Amasra (178 km²; 13.705 kişi): Bartın'ın en bilinen turizm merkezidir. Amasra hakkında ayrıntılar aşağıdaki "Amasra" bölümündedir. Kuşkayası Yol Anıtı ve Gürcüoyum Mağarası da bu ilçededir.
• Kurucaşile (152 km²; 6.316 kişi): İlin en küçük ve en az nüfuslu ilçesidir. Osmanlı döneminden beri geleneksel ahşap tekne yapımının merkezlerinden biridir; ilçe tezgâhlarında savaş ve yük gemilerinden balıkçı ve gezi teknelerine kadar pek çok tekne yapıldı. Bugün de ahşap gulet yapımında ülkenin önde gelen yerlerinden biri sayılır. Taş sac yapımı da ilçenin geleneksel el sanatlarındandır.

Amasra

İki liman, iki ada

Amasra, bir yarımada üzerine kurulmuştur. Yarımadanın iki yanında Büyük Liman ve Küçük Liman yer alır. Büyük Liman'da yaklaşık 300 metrelik bir kumsal vardır; batıya bakan korunaklı Küçük Liman ise restoran ve kafelerle çevrilidir. Kasabanın iki adası vardır: Büyük Ada ve kıyıdan yaklaşık 150 metre açıktaki Tavşan Adası. Tavşan Adası'nda bir Bizans manastırının kalıntıları bulunur.

Amasra Kalesi ve Kemere Köprüsü

Amasra Kalesi'nin ilk yapımı Roma dönemine uzanır. Surlar Bizans döneminde güçlendirildi; ön surlar ve kapılar 14. ve 15. yüzyıllarda Cenevizliler tarafından yapıldı. Kale Boztepe ve Zindan adlı iki bölümden oluşur; Sormagir ve Zindan kapıları iç ve dış bölümleri birbirine bağlar. Surların belirli yerlerinde Ceneviz armaları ile Eros, Medusa, kartal ve öküz başı figürleri görülür. Kemere Köprüsü, Roma döneminden kalma kemerli bir taş köprüdür ve kalenin Boztepe bölümünü Zindan bölümüne bağlar.

Fatih Camii ve Küçük Kilise

Kale içindeki Fatih Camii, 9. yüzyılda Bizans kilisesi olarak yapıldı; 1460'taki Osmanlı fethinden sonra camiye çevrildi. Cami bugün de ibadete açıktır. Aynı sokaktaki bir şapel 1930'dan beri ibadete kapalıdır. Kale içinde bir Bizans şapelinin kalıntıları olan Küçük Kilise de görülebilir.

Amastris kazıları

Amasra'nın Kum Mahallesi'nde 2014'te bir okul inşaatı sırasında antik sütun parçaları bulundu. 2022'de başlayan kurtarma kazıları Temmuz 2024'te bilimsel kazıya dönüştü. Bedesten çevresindeki kazılarda bir stoa ve iyi korunmuş bir Roma hamamı ortaya çıktı. Buluntular arasında Büyük İskender başı, su perisi (Nymphe) ve ev tanrısı (Lares) heykelleri, bir muska ve binin üzerinde sikke vardır. Altı metre uzunluğundaki yedi mermer sütunun yeniden ayağa kaldırılması ve alanın 2026 içinde ören yeri ilan edilerek ziyarete açılması planlanmaktadır.

Bedesten

Tuğla ve taştan, bazilika planında yapılan Bedesten 18 x 45 metre boyutlarında ve beş neflidir. Adı "kapalı çarşı" anlamına gelir ve yapının sonraki dönemlerde ticari amaçla kullanılmasından kalmış olmalıdır. Tuğla duvarlarının bir bölümü hâlâ ayaktadır; restorasyondan sonra ziyarete açılmıştır.

Öteki tarihi yapılar

Bartın Üniversitesi'ne göre Amasra'da bir Roma tiyatrosunun kalıntıları ve 1319 tarihli Aya Nikola Kilisesi de bulunur.

Çekiciler Çarşısı

Amasra'nın Çekiciler Çarşısı'nda fındık, ceviz ve zeytin ağacından tornada çekilen kaseler, kaşıklar ve hediyelik eşyalar satılır.

Sanat, müzeler ve anıtlar

Kuşkayası Yol Anıtı

Amasra'ya yaklaşık 4 km uzaklıkta, Amasra-Bartın yolunun güneyinde, yaklaşık 350 metre yükseklikte bir kayaya oyulmuştur. Anıt, Bithynia ve Pontus eyaletinin yöneticisi Gaius Julius Aquila tarafından İmparator Claudius (MS 41-54) onuruna yaptırıldı. Kayada, başı kopmuş yaklaşık 260 cm boyunda bir insan figürü, yine başsız bir Roma kartalı ve Latince-Yunanca iki dilli bir yazıt vardır. Yazıta göre Aquila dağı kendi parasıyla yararak bir yol ve dinlenme yeri yaptırmıştır. Yoldan anıta bir merdivenle çıkılır. Bilimsel bir incelemeye göre anıt, geç antik çağda Hristiyanlar tarafından tahrip edildi; yakın dönemde ise defineciler dinamitle büyük parçalar kopardı. Figürlerin başsız oluşu bu tahribatın izidir.

Amasra Müzesi

Amasra'daki eserler ilk kez 1955'te bir sergiyle halka gösterildi. Müzenin bugünkü binası 1884'te bahriye mektebi olarak yapılmaya başlandı, ancak tamamlanamadı; Kültür Bakanlığı 1975'te satın aldı ve 1976'da tamamladı. Müze 30 Ocak 1982'de bu binaya taşındı. Müzede Helenistik, Roma, Bizans ve Ceneviz dönemlerinden 901 arkeolojik, geç Osmanlı döneminden 744 etnografik eser bulunur. Yılan tanrı Glykon'un heykeli de müzededir.

Bartın'ın ahşap evleri

Bartın şehir merkezi, Tanzimat Fermanı'ndan sonraki dönemin mimari özelliklerini taşıyan ahşap evleriyle tanınır. Şehir Hamamı, Bartın Üniversitesi'ne göre 1447 tarihlidir. Bartın Kent Müzesi ve Kemal Samancıoğlu Etnografya Müzesi şehrin geçmişini anlatan müzelerdir.

Tel kırma

Tül üzerine işlenen geleneksel bir el sanatı olan Bartın tel kırması, 2009'da coğrafi işaret aldı. Ahşap baskı yazmalar da Bartın'ın bilinen el sanatları arasındadır.

Bartın mutfağı

Bartın Belediyesi ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün başvurularıyla ilin pek çok yemeği mahreç işaretiyle tescil edildi:

• Bartın pirinçli mantısı: 9 Ekim 2020'de tescil edildi.
• Bartın ağda tatlısı: Çöven otu kökü, şeker, limon tuzu ve sudan yapılan, beyaz renkli ve macun kıvamında bir tatlıdır; 8 Ekim 2020'de tescil edildi.
• Bartın kabak burması: Bal kabağı ve ceviz içli yufkaların burma şeklinde sarılıp şerbetlenmesiyle yapılır; 9 Ekim 2020'de tescil edildi.
• Bartın yumurtalı isputu: Yörede "ısput" denen bitki haşlanıp kavrulur ve yumurtayla pişirilir; 10 Mart 2022'de tescil edildi.
• Bartın gözlemesi: 40-45 cm çapında ince hamur, odun ateşinde taş sacda pişirilir ve fesleğen, süt, tuz, karabiber ve yağdan yapılan bir sosla ıslatılır; 10 Mart 2022'de tescil edildi.
• Bartın tatlı böreği: Un, şeker, sade yağ, ceviz ve yumurtayla yapılan şerbetli bir tatlıdır; 20 Haziran 2023'te tescil edildi.
• Bartın şapşap köftesi: Dana ve kuzu kıymasıyla yapılır; adını kıymanın avuç içinde vurularak şekillendirilmesinden alır ve meşe kömüründe pişirilir. 24 Eylül 2025'te tescil edildi.
• Amasra salatası, pumpum çorbası, halışka, etli ayva ve kırk katlı börek de Bartın sofralarının bilinen lezzetleridir.

Mevsim mevsim Bartın

• İlkbahar: Mart ortalaması 7,4 °C, nisan ortalaması 11,4 °C, mayıs ortalaması 15,9 °C'dir. Ülke çapında bilinen Bartın Çilek Festivali ilkbaharda düzenlenir.
• Yaz: Temmuz ve ağustosta günlük ortalama 22,6 °C'dir. Amasra'nın iki limanı, İnkum plajı ve Amasra yakınındaki sakin Çakraz kıyısı yaz aylarında deniz mevsimini yaşar.
• Sonbahar: Eylülde ortalama 18,5 °C, ekimde 14,4 °C, kasımda 9,1 °C'dir. Sıcaklık yavaş düşer, yağış kışa doğru artar.
• Kış: Ocak ortalaması 4,1 °C'dir; kışlar ılık ama yağışlıdır. En çok yağış aralıkta düşer.

Ekonomi

Bartın'ın ekonomisi tarım, hayvancılık, ormancılık, ticaret ve küçük-orta ölçekli sanayiye dayanır. Tahıllar, sebze ve meyve, bağcılık ve zeytin başlıca tarım ürünleridir; çilek ve fındık da ilde yetiştirilir. Orman ürünleri ve ahşap işleme önemli sektörler arasındadır. Turizm, özellikle Amasra'da, ilin ekonomisinde büyük yer tutar. Amasra'daki taşkömürü ocağı Türkiye Taşkömürü Kurumu tarafından işletilir. Bartın Üniversitesi 2008'de kuruldu.

Bartın'a nasıl gidilir?

• Havayolu: İlde havalimanı yoktur. En yakın havalimanı Zonguldak (Çaycuma) Havalimanı'dır; Bartın Üniversitesi'nin Kutlubey Kampüsü'ne yaklaşık 20 km uzaklıktadır. Uçuşlardan sonra havalimanı ile şehir merkezi arasında servis vardır.
• Karayolu: Ankara ve İstanbul başta olmak üzere pek çok şehirden Bartın'a doğrudan otobüs seferleri yapılır. Bartın ile Amasra'yı D.010 karayolu bağlar.
• Önemli mesafeler (Bartın merkezden): Amasra yaklaşık 17 km, İnkum plajı yaklaşık 15 km, Gürcüoyum Mağarası yaklaşık 32 km, Safranbolu yaklaşık 60 km. Kuşkayası Yol Anıtı Amasra'ya yaklaşık 4 km uzaklıktadır. Bartın Üniversitesi, Ankara'ya uzaklığı yaklaşık 270-283 km, İstanbul'a uzaklığı yaklaşık 420-440 km olarak verir.