Tokat

Tokat: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Tokat, Karadeniz'in iç kesiminde, Yeşilırmak'ın açtığı vadilerde kurulmuş, tarihi MÖ 5500'lere uzanan bir kenttir. Julius Caesar'ın "Veni, vidi, vici" diye anlattığı zafer buranın topraklarında kazanıldı; Danişmendliler ilk başkentlerini Niksar'da kurdu; Selçuklular Gök Medrese'yi, Osmanlılar Sulusokak'ın hanlarını burada yükseltti. Elvan baskılı yazmaları, bakır ibrikleri ve bağ evlerinde pişen kebabıyla Tokat, Anadolu'nun en zengin el sanatı ve sofra geleneklerinden birini yaşatır. Bu yazıda Tokat'ı coğrafyasından tarihine, 12 ilçesinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: Karadeniz ile İç Anadolu arasında

Konum ve sınırlar

Tokat, Karadeniz Bölgesi'nin Orta Karadeniz bölümünde, denize kıyısı olmayan bir ildir. Kuzeyinde Samsun ve Ordu, doğusunda Ordu ve Sivas, güneyinde Sivas ve Yozgat, batısında Amasya bulunur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 10.042 km²'dir; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 10.072 km² değerini verir. İl merkezi 623 metre yüksekliktedir.

Tokat Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne göre ilin yükseltisi 188 metre ile 2.870 metre arasında değişir. Bu büyük fark, ilin hem Karadeniz'e açılan alçak vadileri hem de İç Anadolu'ya yükselen yaylaları barındırmasından kaynaklanır.

Dağlar

Tokat'ın kuzeyinde Canik Dağları, doğusunda Köse Dağları, güneyinde Deveci Dağları yükselir. Tokat şehri, Deveci Dağları'nın kuzey yamaçlarında kuruludur. Tokat Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün verdiği başlıca yükseklikler şunlardır:

• Köse Dağı – 2.801 m: Yeşilırmak'ın kolu Tozanlı Çayı bu dağın batı yamaçlarından doğar.
• Dumanlı Dağı – 2.200 m.
• Çamlıbel Dağı – 2.020 m.
• Bugalı Dağı – 1.945 m.
• Deveci Dağı – 1.892 m.

Akdağ (1.900 m), Mamu (1.779 m) ve Yaylacık (1.620 m) da ilin diğer önemli yükseltileridir. Enstitü, ilin en yüksek noktasını 2.870 metre olarak verir, ancak bu zirvenin adını belirtmez.

Ovalar

Dağların arasındaki ovalar Tokat'ın tarımının temelidir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ovaların il topraklarının yaklaşık yüzde 15'ini kapladığını belirtir. Tokat Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne göre başlıca ovaların büyüklükleri şöyledir: Kazova 20.000, Artova 15.000, Zile 10.000, Niksar 8.000, Erbaa 6.500, Turhal 4.500 ve Omala 3.200 hektar.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bu ovaların çok farklı yükseltilerde olmasına dikkat çeker: Niksar-Erbaa yaklaşık 220, Kazova yaklaşık 650, Artova ise yaklaşık 1.150 metrededir.

Akarsular, göller ve barajlar

Tokat'ın akarsularının tamamı Yeşilırmak havzasındadır. Tokat Tarımsal Araştırma Enstitüsü havzayı üç kolla anlatır:

• Tozanlı kolu (Yeşilırmak): 468 km uzunluğundadır. Köse Dağı'ndan doğar, Almus Baraj Gölü'ne ulaşır; Tokat şehrinin bulunduğu vadiden geçer.
• Kelkit kolu: 373 km uzunluğundadır; Reşadiye, Niksar ve Erbaa vadilerini sular.
• Çekerek kolu: 276 km uzunluğundadır; ilin batısındaki Zile yöresini sular.

Reşadiye'deki Zinav Gölü yaklaşık 1,5 km² yüzölçümünde ve ortalama 10-15 metre derinliğindedir. Almus Barajı'nın gölü alabalık üretiminde öne çıkar. İlde ayrıca Belpınar, Bozpınar, Akbelen ve Büğet gibi çok sayıda baraj ve gölet bulunur.

Ballıca Mağarası

Pazar ilçesinin Ballıca köyündeki Ballıca Mağarası, Tokat merkezinin yaklaşık 26 km güneybatısında, 1.085 metre yükseklikte bir damlataş mağarasıdır. Kure Ansiklopedisi mağaranın yaklaşık 3,4 milyon yıllık olduğunu, 680 metre uzunluğa ve 95 metre yüksekliğe ulaştığını yazar. İlk bilimsel araştırmalar 1987'de başladı; mağara 1995'te ziyarete açıldı. İçinde nadir soğan sarkıtlar, dev sarkıt ve dikitler, mantar biçimli dikitler, sütunlar ve su gölcükleri bulunur. Sarkıt-Dikit Salonu, Fosil Salonu, Yarasa Salonu ve Görkemli Galeri mağaranın bölümleridir; içeride cüce yarasa kolonileri yaşar.

İklim

Tokat, Karadeniz ile İç Anadolu iklimleri arasındaki geçiş alanındadır. Tokat Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne göre Kelkit Vadisi'nde kışlar ılık, yazlar sıcaktır; Tozanlı Vadisi'nde kışlar ılık, yazlar serindir; Çekerek bölümünde ise kışlar sert geçer. Yağış en çok baharda ve batı rüzgârlarıyla düşer. Tokat Meteoroloji İstasyonu'nun 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 442,9 mm'dir.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 23,3 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 2,1 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 29 Temmuz 2025'teki 47,2 °C, en düşük sıcaklık 20 Ocak 1972'deki −23,4 °C'dir.

Bitki örtüsü

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Tokat, orman genişliğinde Türkiye'de altıncı sıradadır; ormanlar çoğunlukla Almus, Reşadiye ve Niksar çevresindedir. Tokat Tarımsal Araştırma Enstitüsü, ilde narenciye dışında hemen her bitki türünün yetişebildiğini belirtir: Erbaa'da yabani çay, Reşadiye'de Lübnan sediri, Niksar çevresinde ise yabani zeytin, nar ve incir görülür.

Tarih: 7.500 yıllık bir kavşak

Tarih öncesi ve Hititler

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tokat'ın tarihinin MÖ 5500'lere uzandığını ve bölgenin Kalkolitik Çağ'dan beri yerleşim gördüğünü belirtir. Bölgede sırasıyla Hatti, Hitit, Frig, Med, Pers, Makedon, Pontus, Roma, Bizans, Danişmendli, Selçuklu, İlhanlı ve Osmanlı egemenlikleri görüldü.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün Hitit dönemiyle andığı Erbaa'daki Horoztepe önemli bir yerleşimdir; buradan çıkan "Çocuğunu Emziren Kadın" heykelciği bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ndedir. Zile'deki Maşat Höyük, Prof. Dr. Tahsin Özgüç başkanlığında kazılan bir Hitit yerleşimidir; burada bir saray ve çivi yazılı tabletler bulundu. Bu tabletlerin bir bölümü bugün Tokat Müzesi'nde sergilenir.

Komana, Zela ve Roma

Merkez ilçedeki antik Komana Pontika, Anadolu'nun yerel inançlarından Ma tanrıçasının kutsal kentiydi. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Tokat tarih boyunca Komana, Evdoksia, Dokia, Dokat ve Darü'n-Nusret gibi adlarla anıldı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tokat adının kaynağı için iki görüş aktarır: Togayıt Türklerinin kurduğu şehirden geldiği ya da "surlu kent" anlamındaki "Toh-kat"tan türediği.

2 Ağustos MÖ 47'de Julius Caesar, bugünkü Zile olan Zela yakınlarında Pontus Kralı II. Farnakes'i yendi. Yalnızca beş gün süren seferin ardından Plutarkhos'a göre Caesar, Roma'daki bir dostuna zaferini "Veni, vidi, vici" (Geldim, gördüm, yendim) sözüyle bildirdi. Suetonius'a göre aynı sözler Caesar'ın zafer alayında da yazılı olarak taşındı. Zile Kalesi'nde 2022'de başlayan kazılarda bir Roma tiyatrosu ortaya çıkarıldı.

Sulusaray'daki Sebastopolis antik kenti Roma ve Bizans dönemlerinin izlerini taşır. 1987'de başlayan ve son yıllarda Ondokuz Mayıs Üniversitesi tarafından sürdürülen kazılarda kent suru, soyunma ve sıcak-soğuk bölümleriyle bir Roma hamamı ve opus sectile döşemeli, kubbeli bir Bizans kilisesi bulundu. Niksar ise antik dönemde Kabeira, Diospolis, Sebaste ve Neokaisareia adlarını taşıdı; MS 315'te burada bir kilise konsili toplandı.

Danişmendliler ve Selçuklular

Malazgirt'ten sonra bölgeye gelen Danişmendliler (yaklaşık 1080-1175), Niksar'ı başkent yaptı ve kenti bir bilim ve kültür merkezine dönüştürdü. Haçlı komutanı Bohemond 1100'den 1103'e kadar Niksar Kalesi'nde esir tutuldu. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Niksar'daki Yağıbasan Medresesi'ni Anadolu'nun ilk medresesi, Tokat'taki Garipler Camii'ni ise Malazgirt'ten sonra Anadolu'nun en eski camilerinden biri olarak anar.

Tokat 1175'te Anadolu Selçuklularına geçti. Selçuklu veziri Muinüddin Süleyman (Pervane) 1269-1270'te Gök Medrese'yi yaptırdı. 1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra bölge İlhanlı yönetimine girdi; 1335'ten sonra Eretnalılar, 1388'den sonra Kadı Burhaneddin hâkim oldu.

Osmanlı dönemi

Tokat 1392'de Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldı. Ankara Savaşı'nın ardından kısa bir süre Osmanlı yönetiminden çıktı ve 1413'te yeniden Osmanlı'ya bağlandı. Wikipedia'ya göre Eflak prensi III. Vlad (Kazıklı Voyvoda), Sultan II. Murad döneminde bir süre Tokat Kalesi'nde tutsak kaldı.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Tokat, Osmanlı döneminde önemli bir ticaret ve zanaat merkeziydi. 17. yüzyılda Valide Sultanlara ait bir voyvodalık olan kentte saray mensuplarının giysilerinin önemli bölümü dokundu. Ergani'den gelen bakır, Tokat'taki "kalhane"lerde eritilip saflaştırılıyordu. Kent, İznik, Kütahya ve Çanakkale'nin yanında Osmanlı'nın önemli seramik merkezlerinden biri sayılır.

Cumhuriyet'e doğru

Tokat 1863'te Sivas Eyaleti'ne bağlı bir nahiye, 1878'de mutasarrıflık, 1920'de müstakil liva oldu ve 1923'te il statüsüne kavuştu. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi 3 Temmuz 1992 tarihli 3837 sayılı kanunla kuruldu.

İlçe ilçe Tokat

Tokat'ın 12 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (2.003 km²): İlin en büyük ilçesi. Gök Medrese, Tokat Kalesi, Sulusokak, Taşhan, Latifoğlu Konağı, Tokat Müzesi, Hıdırlık Köprüsü ve Komana Pontika buradadır. Günevi köyünde bez dokumacılığı sürer.
• Zile (1.480 km²): Antik Zela. Zile Kalesi ve Roma tiyatrosu ile Maşat Höyük buradadır. Pekmezi ve kömesi coğrafi işaretlidir; Tokat yazmalarının Elmalısı deseni bu yörede kullanılır.
• Erbaa (1.173 km²): Kelkit Vadisi'nde. Horoztepe buradadır; narince bağ yaprağı coğrafi işaretlidir.
• Reşadiye (1.102 km²): Zinav Gölü ve Reşadiye Kaplıcası buradadır. Selemen Yayla Pazarı'nda hâlâ takasla alışveriş yapılır; Tozanlı köylerinde çorap dokunur.
• Almus (1.033 km²): Almus Baraj Gölü buradadır. Halk ozanı Kul Himmet Almus'un Varzıl köyünde yaşadı; Hubyar Sultan'ın türbesi de bu ilçededir.
• Turhal (940 km²): Yeşilırmak kıyısında. Turhal yoğurtmacısı coğrafi işaretlidir.
• Niksar (889 km²): Danişmendlilerin başkenti. Niksar Kalesi, Yağıbasan Medresesi ve Ayvaz Suyu buradadır; cevizi coğrafi işaretlidir.
• Artova (444 km²): Yaklaşık 1.150 metredeki Artova Ovası'nın ilçesi.
• Yeşilyurt (280 km²): İlin küçük ilçelerinden biri.
• Sulusaray (266 km²): Sebastopolis antik kenti ve 32-44 °C sıcaklıktaki kaplıca buradadır.
• Başçiftlik (246 km²): İlin doğusunda yer alır.
• Pazar (188 km²): İlin en küçük ilçesi. Ballıca Mağarası buradadır.

Kültür ve yaşam

Sulusokak ve şehir dokusu

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Tokat'ı bir "açık hava müzesi" olarak tanımlar. Kentin tarihî ekseni Sulusokak'tır; müdürlüğe göre burada bir dönem 12 şehir hanı bulunuyordu ve sokak, Türklerin Anadolu'ya gelişinden bu yana 900 yıllık Türk-İslam eserlerini bir arada gösterir. 17. yüzyılda voyvodalar döneminde yapılan Taşhan (Voyvoda Hanı) iki katlı ve 112 odalıdır; bugün avlusu çay bahçesi, odaları el sanatı dükkânları olarak kullanılır.

Gelenekler

Kadın giyiminin başlıca parçaları bindallı, şalvar, çarşaf, yazma ve çoraptır; bindallı kırsal kesimde hâlâ görülür. Erkeklerin yöresel kıyafeti cepken, yakasız gömlek, pantolon ve kuşaktır. Düğün gelenekleri, oda oyunları, maniler ve orta oyunları yaşamaya devam eder. Reşadiye'deki Selemen Yayla Pazarı'nda bugün de takas usulüyle alışveriş yapılır. Zile'nin Acısu köyünde her yıl 24 Nisan'da Ficenk Bayramı kutlanır; Zile Panayırı da Osmanlı döneminden kalma bir gelenektir.

Termal kaynaklar

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üç termal kaynak sayar. Sulusaray'daki Çermikönü-Ilıca Kaplıcası, Sebastopolis'in yanında yaklaşık 750 metre yükseklikte, 32-44,3 °C sıcaklıktadır ve Roma'dan Osmanlı'ya kadar kullanılmıştır. Reşadiye'deki Zınav Termal Turizm Merkezinde su 40-49 °C'dir; alan 2010'da turizm merkezi ilan edildi. Niksar'a yaklaşık 2 km uzaklıktaki Ayvaz Suyu ise Türkiye'de şişeleme belgesi alan ilk su işletmesi olarak anılır.

Sanat: yazma, bakır ve mimari

Tokat yazmaları

Yazmacılık, oyulmuş ahşap kalıplarla pamuklu ya da ipek kumaşa boya basılarak yapılan bir süsleme sanatıdır. Kalıplar, yumuşak ve zamkı iyi tutan ıhlamur ağacından "nakış bulu" denen bıçakla oyulur. Tek renkli desen için tek kalıp, çok renkli baskı için her renge ayrı kalıp gerekir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Tokat yazmalarının özelliği, bu çok renkli elvan baskıdır.

Tokat'a özgü desenler arasında alı zemine basılan Tokat İçi Dolusu, siyah zemine kırmızı ya da kırmızı-mor elma motifleriyle Zile dolaylarında kullanılan Tokat Elmalısı, üzüm salkımı motifli Tokat Üzümlüsü ve Yarım Elmalı sayılır. Geleneksel alizarin tekniğinde kumaş astar boyasıyla yaklaşık 15 gün bekletilir, ardından ardıç kozası ve cehriyle hazırlanan kazanda odun ateşinde kaynatılarak boyanır. Bu yöntemle elde edilen renkler solmaz; ancak alizarin boyanın üretimden kalkmasıyla bugün çoğunlukla serigrafi kullanılır.

Bakırcılık ve dokumacılık

Tokat bakırcılığının ünü, Ergani'den gelen bakırın kentteki kalhanelerde işlenmesine dayanır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre 1785 tarihli bir belgede Samsun'a 47.000 kantar bakır eşya gönderildiği, 1828 kayıtlarında kentte 33 bakırcı, 55 kazancı, 7 dökmeci ve 14 kalaycı bulunduğu görülür. Kalhaneler 1880'den sonra dünya bakır fiyatlarının düşmesiyle kapanmaya başladı. Kapağı hoca sarığına benzediği için "Hoca İbriği" de denen armut gövdeli Tokat ibrikleri ünlüdür.

Dokumacılık da Tokat'ın köklü zanaatlarındandır. 18. yüzyılda Fransız Peyssonnel, Kırım, Rusya ve Kafkasya'ya çok sayıda Tokat kumaşı satıldığını aktarır. Bugün bez dokumacılığı merkezdeki Günevi köyünde, çorap dokumacılığı Reşadiye'nin Tozanlı köylerinde, kilim, cicim ve halı dokumacılığı ise birçok köyde sürer.

Halk oyunları ve müzik

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Tokat'ta onlarca halk oyunu bulunduğunu belirtir. Omuz halayı, Ellik halayı ve Maşat halayı başlıca halaylardır; Geyik oyunu, Çekirge oyunu, Tokat ağırlaması ve semah da bilinen oyunlardır. Kadınların ve erkeklerin oynadığı Elliğ, tarla biçerken duyulan duyguları anlatır ve ağırlama ile yelleme olmak üzere iki bölümden oluşur. Tokat türküleri ülke genelinde sevilir; ünlü halk ozanı Kul Himmet Almus'ta yaşamıştır.

Mimari

Gök Medrese, 1269-1270'te Selçuklu veziri Muinüddin Süleyman tarafından yaptırıldı. Wikipedia'ya göre yapı, aralarında boşluk bırakılmadan döşenmiş tam kesme çini mozaiğin bilinen en erken örneklerinden biri olabilir; 2012'ye kadar Tokat Müzesi olarak kullanıldı. Yeşilırmak üzerindeki beş gözlü Hıdırlık Köprüsü 1250'de Selçuklular tarafından yapıldı. Ali Paşa Camii 1572'de tamamlandı.

Latifoğlu Konağı, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tapu kayıtlarında 1874 (1291 H) tarihiyle geçer ve Latifzâde Musa ile Osman tarafından yaptırılmıştır; bazı kaynaklar yapıyı 18. yüzyılın sonuna tarihler. İki katlı, dış sofalı konak, ahşap ve alçı işçiliği ile duvar resimleriyle bilinir; 1989'da müze olarak açıldı. Tokat Kalesi şehrin ortasındaki kayalık tepede yükselir ve 28 burçludur; Danişmend Gazi kaleyi 1074'te Bizans'tan aldı.

Tokat Müzesi, muhtemelen I. Mehmed döneminde yapılan Arastalı Bedesten'de, 18 Eylül 2012'den beri hizmet verir. Maşat Höyük'ün Hitit tabletleri, Helenistik bir kılıç, Roma dönemi bronz heykeller, Selçuklu sikkeleri ve 1191 tarihli el yazması bir Kur'an-ı Kerim müzenin önemli eserlerindendir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tokat Müzesi'nin ilk kuruluşunu 1926'ya, Anadolu'nun ilk müzeleri arasına yerleştirir.

Tokat mutfağı

Tokat sofrası bağ, bahçe ve mera ürünlerine dayanır. Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı'nın 2018 tarihli kataloğuna göre ilin coğrafi işaretli ürünleri şunlardır:

• Tokat kebabı (2013): Tokat bağ evlerinin özel fırınlarında, Karakaya koyununun etiyle yapılan geleneksel kebap.
• Zile pekmezi (2006): Tokat bağlarının üzümlerinden elde edilen, Osmanlı döneminden beri bilinen üzüm pekmezi.
• Niksar cevizi (2011): Yağ oranı yaklaşık yüzde 65'tir.
• Erbaa narince bağ yaprağı (2017): Narince üzümünün erkenden toplanıp salamura edilen taze yaprakları.
• Turhal yoğurtmacı (2012): Yoğrulup katlanan, içine Niksar cevizi konan ve taş tabanlı fırınlarda pişirilen hamur işi.
• Zile kömesi (2017): Cevizin üzüm şırası ve nişasta karışımına batırılıp kurutulmasıyla yapılır.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bunlara etli dolma, bakla dolması, keşkek, gendüme çorbası, bacaklı çorba, cevizli çörek, bezli sucuk ve bat'ı ekler. Müdürlük, mahlep şarabının yalnızca Tokat'ta üretildiğini de belirtir.

Mevsim mevsim Tokat

• İlkbahar: Yağışların en yoğun olduğu mevsimdir. 24 Nisan'da Zile'nin Acısu köyünde Ficenk Bayramı kutlanır.
• Yaz: Ağustosta günlük ortalama 23,3 °C'dir; vadilerde sıcaklık zaman zaman çok yükselebilir. Ballıca Mağarası, Almus Baraj Gölü ve yaylalar için uygun dönemdir.
• Sonbahar: Bağ bozumu ve pekmez mevsimidir; Niksar'da ceviz hasadı yapılır.
• Kış: Ocakta günlük ortalama 2,1 °C'dir. Sulusaray ve Reşadiye kaplıcaları kış aylarında da ziyaret edilir.

Ekonomi

Tokat ekonomisi tarım, hayvancılık ve ticarete dayanır. Ovalarda buğday, arpa, şeker pancarı, domates, biber, kiraz, patates ve üzüm yetiştirilir; Niksar cevizi ve Erbaa'nın narince bağ yaprağı markalaşmış ürünlerdir. Almus Baraj Gölü alabalık üretiminde öne çıkar. Sanayi büyük ölçüde Tokat Organize Sanayi Bölgesi'nde toplanır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, ilin turizmini kültür, inanç, doğa ve termal turizm başlıklarıyla tanıtır; tarihî Sulusokak, Ballıca Mağarası ve kaplıcalar başlıca çekim merkezleridir.

Tokat'a nasıl gidilir?

• Havayolu: Eski havalimanının yanında 2018'de yapımına başlanan yeni Tokat Havalimanı, 25 Mart 2022'de açıldı. 2.700 metrelik pisti ve 16.000 m²'lik terminaliyle yaklaşık beş yıl aradan sonra yolcu seferlerini yeniden başlattı.
• Demiryolu: İl merkezine demiryolu ulaşmaz; Samsun-Sivas hattı Artova, Zile ve Turhal'dan geçer.
• Karayolu: Tokat'tan geçen yollar Sivas, Kayseri ve Erzincan'a, Reşadiye-Niksar-Erbaa üzerinden de Karadeniz kıyısına bağlanır.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Ballıca Mağarası yaklaşık 26 km uzaklıktadır.