Ordu

Ordu: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Ordu, yaklaşık 100 kilometrelik kıyısı, kıyıdan hemen yükselen yeşil sırtları ve bu sırtları kaplayan fındık bahçeleriyle Karadeniz'in en tanıdık manzaralarından birini sunar. Ksenophon'un askerlerinin 45 gün beklediği antik Kotyora'dan Perşembe Yaylası'ndaki 900 yılı aşkın güreş geleneğine, Yason Burnu'ndaki kiliseden denizin ortasındaki havalimanına kadar uzanan katmanlı bir hikâyesi vardır. Bu yazıda Ordu'yu coğrafyasından tarihine, 19 ilçesinden sofrasına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: yeşil sırtlar ve uzun bir kıyı

Konum ve sınırlar

Ordu, Karadeniz Bölgesi'nin orta kesiminde yer alır. Kuzeyinde Karadeniz, doğusunda Giresun, batısında Samsun, güneyinde Tokat ve Sivas bulunur. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Ordu'yu "Doğu Karadeniz Bölgesi'nin kapısı" olarak tanımlar. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 5.861 km²'dir; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 5.952 km² değerini verir.

Kıyı şeridi yaklaşık 100-110 kilometredir ve bunun yaklaşık 60 kilometresi kumsaldır. Kıyıya paralel uzanan dağ sıraları kıyıyı daraltır; yükseklik içerilere doğru hızla artar. İl merkezi, Boztepe'nin eteklerinde, deniz kıyısında kuruludur.

Dağlar ve yaylalar

Ordu'nun dağları, kıyıdan birkaç kilometre içeride yaylalara dönüşür. Yaylalar ilin yaz hayatının merkezidir:

• Boztepe: Şehre batıdan bakan tepedir. Yüksekliği kaynaklarda 450 ile 550 metre arasında verilir; teleferiğin üst istasyonu 498 metrededir. Şehir merkezine karayoluyla yaklaşık 6 km uzaklıktadır.
• Çambaşı Yaylası (Kabadüz): 1.850-2.000 metre yükseklikte, il merkezine yaklaşık 54 km uzaklıktadır. 2017'de açılan kayak merkezinde kışın kar kalınlığı 3-4 metreyi bulur.
• Perşembe Yaylası (Aybastı): Yaklaşık 1.500 metre yükseklikte, menderesleriyle ünlü bir yayladır. Çayırların arasında kıvrılarak akan dere, coğrafya kitaplarında menderes örneği olarak gösterilir.
• Mesudiye yaylaları: Keyfalan ve Topçam yaylaları ile Eriçok Tepesi, iç kesimin yüksek alanlarıdır.
• Diğer yaylalar: Akkuş'taki Argın, Kumru'daki Düzoba ve Aybastı'daki Toygar (Kabaktepe) yaylaları da İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün saydığı doğal alanlar arasındadır.

Akarsular ve şelaleler

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ilin en büyük akarsuyu Melet Irmağı'dır. Bolaman Irmağı Fatsa'dan geçer ve adını antik Polemonion kentinden alır. Elekçi Irmağı, Turnasuyu, Civil Deresi ve Akçaova Deresi diğer akarsulardır. Turnasuyu Vadisi'nde Altınordu'ya yakın bir yürüyüş parkuru bulunur.

Derin vadiler şelalelerle doludur: Çaybaşı'daki Kapılı (Cıngırt) Kazankaya Şelaleleri, Altınordu'daki Karaoluk (Çiseli) Şelalesi, Ulubey'deki Ohtamış Şelalesi ve Korgan yaylalarındaki Çiseli Şelalesi bunlardan bazılarıdır. Ulubey'deki Küpkaya Kanyonu da ilin dikkat çeken doğal alanlarındandır.

Göller, burunlar ve adalar

Ordu'da yalnızca iki büyük göl vardır. Fatsa'nın yaklaşık 10 km güneydoğusundaki Gaga Gölü, 67 metre yükseklikte, yaklaşık 69 bin m² alanlı ve ortalama 15 metre derinliğindedir; 1999'da 1. ve 3. derece doğal sit alanı ilan edildi. 2020'de gölün dibinde bir kilise kalıntısı bulundu. Diğer büyük göl, Gölköy'deki Ulugöl'dür; çevresi tabiat parkı olarak korunur.

Perşembe'deki Yason Burnu, Çaytepe köyü sınırlarında denize uzanan bir yarımadadır. Ordu merkezine 28 km, Perşembe'ye 15 km uzaklıktadır ve 2004'ten beri 1. derece arkeolojik ve 2. derece doğal sit alanıdır. Yine Perşembe'de, Ramazan köyü yakınındaki Hoynat Adası üzerinde kale ve sarnıç kalıntıları bulunur; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ada, tepeli karabatakların Türkiye'de yuva yapıp ürediği tek yerdir.

İklim

Ordu'da ılıman ve her mevsim yağışlı Karadeniz iklimi görülür; Köppen sınıflandırmasına göre Cfa tipindedir. Kışlar ılık, yazlar görece serindir. 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 1.066 mm'dir.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 24,5 °C'dir.
• En serin ay şubattır; günlük ortalama 7,2 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 37,3 °C (haziran), en düşük sıcaklık −7,2 °C'dir (ocak).

Kıyının ılıman havası yaylalarda hızla sertleşir: 2.000 metreye yaklaşan Çambaşı'da kar metrelerce birikir.

Bitki örtüsü

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Ordu'nun ormanlarında ladin, karaçam, kızılağaç, kayın, gürgen, meşe ve kestane yetişir; orman niteliği bozulmuş alanlarda Karadeniz makileri yer alır. Tarım arazilerinde ise fındık hâkimdir: Ordu Ticaret Borsası'na göre ilin tarım alanının yaklaşık yüzde 90'ında fındık yetiştirilir.

Tarih: Kotyora'dan Ordu'ya

İlk çağlar ve Kotyora

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Ordu topraklarında bilinen ilk yerleşmelerin MÖ 7. yüzyılda başladığını kabul eder. Bölge sırasıyla Kimmerler, Miletliler, Persler ve Büyük İskender'in egemenliğine girdi. İl merkezindeki bilinen ilk yerleşim, bugün Bozukkale denilen yerdeki Kotyora'dır; Kotyora, Sinop'un Karadeniz kıyısında kurduğu kolonilerden biriydi.

MÖ 400'de Ksenophon'un önderliğindeki Onbinler Kotyora'ya ulaştı. Kente alınmayan askerler dışarıda konakladı ve 45 gün sonra ayrıldı. MÖ 2. yüzyılda Pontus Kralı I. Farnakes, Kotyora halkını bugünkü Giresun'daki Farnakia'ya taşıdı; bundan sonra Kotyora kaynaklarda pek geçmez. Bölge MS 63'te Roma'ya, ardından Bizans'a bağlandı; 1204'ten sonra Trabzon'daki devletin sınırları içinde kaldı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre bugün Bozukkale'de görülen gözetleme kulesi kalıntısı 11. yüzyıla aittir.

Altınordu'nun Bayadı köyündeki Kurul Kalesi, Pontus Kralı VI. Mithridates dönemine, MÖ 2-1. yüzyıllara tarihlenir. 2010'da başlayan kazılarda, yaklaşık 2.100 yıllık, tahtta oturan 2 metre yüksekliğinde mermer bir Kibele heykeli ve 3.000 kadar eser bulundu.

Türk dönemi

1105 yazında Aybastı'daki Perşembe Yaylası'nda Danişmendli ordusu ile Trabzon kuvvetleri arasında bir savaş yapıldı; yaralanan Danişmend Gazi Niksar'a döndü ve kısa süre sonra öldü. Yaylada, bu savaşta ölen komutan Emir Kümbet'in anısına yapılmış bir türbe bulunur. 14. yüzyılda, aralarında Çepnilerin de bulunduğu Oğuz boyları bölgeye yerleşti. Hacı Emiroğulları 1396-97'de Giresun'u aldı ve kısa süre sonra Ordu toprakları da fethedildi. 15. yüzyılın başında Hacı Emiroğlu Bayram Bey'in kurduğu Eskipazar (Bayramlı) yörenin merkezi oldu. 1404'te bölgeden geçen İspanyol elçi Clavijo, Hacı Emiroğullarının 10 bin askeri olduğunu yazar.

Osmanlılar beyliği 1427'de topraklarına kattı ve bölgeye "Vilâyet-i Canik-i Bayramlu" adını verdi. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre bu tarihte bölgede 6.651 Müslüman ve 526 Rum aile yaşıyordu. Merkez, 18-19. yüzyıllarda göçlerle birlikte Eskipazar'dan kıyıdaki Bucak'a kaydı; Ordu adı da buraya taşındı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, adın Türkler bölgeye geldiğinden beri kullanıldığını ve Kutadgu Bilig'de şehir, saray ve başşehir anlamına geldiğini belirtir.

Kıyının eski kentleri

Ordu'nun kıyısında Kotyora'nın yanı sıra başka antik kentler de vardı. Ünye'nin adı, antik dönemdeki Oinoe'den Oinaion, Unieh ve Unie biçimleriyle bugüne ulaşmıştır; Oinoe, Pontus'un bir liman kentiydi. Ünye Kalesi'nin yapım tarihi kaynaklarda farklı verilir: bir kaynak ilk inşasını MÖ 250'lere, Pontus Kralı II. Mithridates'e bağlar, bir başkası bugünkü yapıyı 1290'larda Trabzon İmparatoru II. Ioannes'e dayandırır. Fatsa'dan geçen Bolaman Irmağı ve Bolaman beldesi ise adını bölgenin en eski kayıtlı kenti Polemonion'dan alır; kıyıdaki Bolaman Kalesi ve Hazinedaroğlu Konağı bu geçmişin izlerini taşır.

Osmanlı döneminde bölgenin idari yapısı birkaç kez değişti. 1485 tarihli tahrir kayıtlarında bölge "Vilayet-i Bayramlu me'a İskefsir ve Milas" olarak geçer. 1520'de "Kaza-i Canik-i Bayramlu" adıyla birleştirildi ve İskefsir, Bayramlu (Ordu) ve Bazarsuyu (Bulancak) olmak üzere üç kazaya ayrıldı. 1548'de Ordu, Karahisar-ı Şarki sancağına bağlıydı; 1876'da ise Trabzon'a bağlı bir kazaydı.

Belediye, yangın ve il oluş

1782'de Ordu'nun ilk mescidi olan Abdullah Reis Mescidi yapıldı. 1869'da Bucak'ın adı resmen Ordu olarak değiştirildi ve ilk belediye kuruldu. 1872'de kurulan Memleket Sandığı, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Ziraat Bankası'nın ilk adıdır. 1883'teki Büyük Ordu Yangını, şehrin çarşısını neredeyse tamamen yaktı.

Ordu, 4 Aralık 1920'de müstakil sancak oldu ve 4 Nisan 1921'de 69 sayılı kanunla il statüsüne kavuştu. Ordu Üniversitesi 17 Mart 2006'da yürürlüğe giren 5467 sayılı kanunla kuruldu.

Halkın kökenleri

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, bugünkü Ordu halkını çok katmanlı bir yapı olarak anlatır: Oğuz boylarının yanında 1877-1878 savaşı öncesi ve sonrasında Gürcistan'dan gelen Gürcü Türkler, 1910'dan sonra Selanik'ten gelenler, Birinci Dünya Savaşı sırasında Artvin, Rize ve Trabzon'dan göç edenler ile Tokat, Sivas, Batum ve Gümüşhane'den yerleşenler. Bu karışım, Ordu'da hem Doğu Karadeniz hem İç Anadolu folklorunun yaşamasını sağlamıştır.

İlçe ilçe Ordu

Ordu'nun 19 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Altınordu (410 km²): İl merkezi. Boztepe ve teleferik, Paşaoğlu Konağı, Taşbaşı Kültür Merkezi, Bozukkale (Kotyora), Kurul Kalesi ve Turnasuyu Vadisi buradadır.
• Ünye (569 km²): Antik Oinoe. Ünye Kalesi, Çınarsuyu Tabiat Parkı ve uzun kumsallarıyla bilinir.
• Fatsa (363 km²): Gaga Gölü, Bolaman Kalesi ve Hazinedaroğlu Konağı buradadır.
• Perşembe (217 km²): Yason Burnu ve Hoynat Adası buradadır; ceviz helvasıyla tanınır.
• Mesudiye (1.046 km²): İlin en büyük ilçesi. Keyfalan ve Topçam yaylaları, Eriçok Tepesi ve Meletios Kalesi buradadır.
• Akkuş (697 km²): İç kesimde; Argın Yaylası ve şeker fasulyesiyle bilinir.
• Gölköy (421 km²): Ulugöl Tabiat Parkı ve Gölköy Kalesi buradadır; kilim dokumacılığı Kozören köyünde sürer.
• Kumru (296 km²): Düzoba Yaylası ve Kuşfenak Kalesi buradadır.
• Ulubey (295 km²): Küpkaya Kanyonu, Ohtamış Şelalesi ve Şeyh Abdullah Türbesi buradadır; baston yapımında öne çıkar.
• Kabadüz (290 km²): Çambaşı Yaylası ve kayak merkezi buradadır.
• Korgan (254 km²): Korgan yaylaları, İteniçi mesire yeri ve Emir Yakup Kümbeti buradadır.
• Aybastı (250 km²): Perşembe Yaylası ve Toygar (Kabaktepe) Yaylası buradadır.
• Gürgentepe (185 km²): Çoban fasulyesiyle tanınır.
• İkizce (148 km²): Gençağa Kalesi ve Laleli Camii buradadır.
• Çaybaşı (102 km²): Kapılı (Cıngırt) Kazankaya Şelaleleri buradadır.
• Çatalpınar (101 km²): Göller köyü kalesi buradadır.
• Çamaş (81 km²): Gelin Kayası mesire yeri buradadır.
• Kabataş (74 km²): Coğrafi işaretli Kabataş helvasıyla tanınır.
• Gülyalı (62 km²): İlin en küçük ilçesi. Ordu-Giresun Havalimanı bu ilçenin açıklarındadır.

Kültür ve yaşam

Fındık

Ordu'da yaşam fındığın takvimine göre akar. Ordu Ticaret Borsası 2020 verisine göre Türkiye fındık üretiminin yaklaşık yüzde 30-35'i Ordu'dan çıkar. Fındık dalının genç sürgünlerinden (ışkın) örülen göcek, hey ve şelek adlı sepetler, hasadın geleneksel taşıma araçlarıdır.

Yayla şenlikleri

Ordu'nun en köklü şenliği Aybastı'daki Perşembe Yaylası'nda yapılır. 2026'da 22-26 Temmuz tarihlerinde 918'incisi düzenlenen Geleneksel Aybastı Perşembe Yaylası Ordulu Mustafa Pehlivan Yağlı Güreş ve Kültür Festivali, mehter eşliğinde bir kortejle açılır; yağlı güreşlerin yanında halk oyunları gösterileri yapılır. Aybastı Belediye Başkanı yaylayı "Türkiye'nin en eski er meydanı" olarak tanımlar. Çambaşı Yaylası'nda da yaz şenlikleri ve kış festivalleri düzenlenir.

Efsaneler

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Ordu'nun bilinen efsaneleri arasında Gelin Kayaları, Uzun Kızlar, Çoban Bağırtan Suyu, Argonot, Emir Kümbet Türbesi, Çermik Gölü, Elik Keçi, Şeyh Abdullah ve Şidlü Dede efsanelerini sayar. Yason Burnu'nun adı da altın postu aramaya çıkan Yason ve Argonotlar efsanesiyle ilişkilendirilir.

Sanat: horon, kemençe ve el emeği

Halk oyunları ve müzik

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Ordu'nun sahil kesiminde horonlar ve "metelik" denen karşılama türü kol oyunları oynanır. İç kesimde, Akkuş, Aybastı, Gölköy ve Mesudiye'de ise Tokat ve Sivas etkisiyle halay türü oyunlar görülür. Horonlar kadınlar ve erkekler tarafından ayrı ayrı oynanır; kız horonunu yalnız kızlar, Dik, Laz, Düz ve Sık (Sıksara) horonlarını yalnız erkekler oynar. Oyun yavaş başlar ve giderek hızlanır; oyundan oyuna "Al Aşağı", "Aldanma" ve "Hop Hop" gibi komutlarla geçilir.

Eşlik çalgıları kemençe ile davul-zurnadır; 1940'lardan sonra kaval ve bağlama da yaygınlaştı. Oyunlar 2/4'ten 9/16'ya kadar çeşitli usullerle çalınır. Gürcü Horonu, Mısırlı Horonu, Sallama, Melet Horonu, Nalcı Horonu, Ordu Karşılaması, Ordu'nun Sokakları, Su Sızıyor, Miralay, Tamzara ve Temurağa ilin bilinen oyunlarıdır.

El sanatları

• Dokuma: Kilim, heybe, cicim, çorap ve dastar birçok ailenin geçim kaynağıydı. Gölköy'ün Kozören köyü kilim dokumacılığıyla öne çıkar.
• Baston: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Ordu'nun en öne çıkan el sanatıdır; Ulubey ve Gülyalı'da ustaları vardır.
• Çalgı yapımı: Öceli köyünde ve Perşembe'de kemençe, Perşembe'de saz, Bayatı köyünde klarnet yapılır.
• Ağaç işleri: Gürgentepe'nin Akören köyünde beşik, Aybastı'nın Toygar köyünde tarak yapımı sürer.
• Sepet örücülüğü: Fındık sürgünlerinden göcek, hey ve şelek örülür.
• Bakır ve taş işçiliği: Merkezde bakırcılık, Perşembe ve merkezde taş yontuculuğu yapılır.

Mimari ve müzeler

Paşaoğlu Konağı, 1896'da Paşaoğlu Hüseyin Efendi tarafından yaptırıldı. Dört yıllık restorasyondan sonra 18 Kasım 1987'de Etnografya Müzesi olarak açıldı. Üç katlı konakta 1.528 etnografik ve 180 arkeolojik eser ile 1.252 sikke sergilenir; üst kat, eski Ordu evlerindeki gündelik yaşamı canlandırır.

Taşbaşı Kültür Merkezi, 1853'te Ordu'daki Ortodoks Rum cemaatince Hypapante Kilisesi olarak yapıldı. 1937'ye kadar kilise, 1937-1977 arasında cezaevi olarak kullanıldı. 1983'te Kültür ve Turizm Bakanlığı'na geçen yapı, restorasyonun ardından 10 Nisan 2000'de kültür merkezi olarak açıldı.

Yason Burnu'ndaki kilise 1868'de yapılmış, üç nefli bir yapıdır ve 2004'te restore edilmiştir. Ünye-Niksar yolunun 7. kilometresindeki Ünye Kalesi, yaklaşık 300 metre yükseklikteki bir kaya kütlesi üzerindedir; giriş kapısının solunda, yerden yaklaşık 8 metre yükseklikte ana kayaya oyulmuş Pontus dönemi bir kaya mezarı bulunur. Şehir merkezindeki Atik İbrahim Paşa (Orta) Camii 1770'te yapılmıştır.

Ordu mutfağı

Ordu mutfağı mısır, kara lahana, fındık ve Karadeniz balıklarına dayanır. Mart 2023'te 14 olan coğrafi işaretli ürün sayısı, fındıklı burma tatlısının tescili ile 15'e çıktı:

• Ordu pidesi (Ordu yağlısı): 2023'te tescil edildi.
• Helvalar ve tatlılar: Perşembe ceviz helvası, Kabataş helvası ve fındıklı burma tatlısı.
• Kavurmalar ve mıhlama: Galdirik kavurması, melocan kavurması ve sakarca mıhlaması.
• Turşular: Yayla pancarı (dürme) turşusu ve taflan turşusu.
• Fasulyeler: Akkuş şeker fasulyesi ve Gürgentepe çoban fasulyesi.
• Diğerleri: Ordu kivisi, Ordu tostu, Yalıköy köftesi ve Mesudiye kuru ekmeği (goliti).

Pancar çorbası, mısır unlu kara lahana sarması, mısır unu yağlaşı, mezgit buğulama, pezik kavurması, Gürcü kavurması, hoşkıran kavurması, lobye, hamsi tava ve mısır yarmalı aş sarması da yöre mutfağının bilinen yemekleridir.

Mevsim mevsim Ordu

• İlkbahar: Her mevsim yağış alan ilde doğa erken yeşerir; Turnasuyu Vadisi gibi parkurlar yürüyüş için uygundur.
• Yaz: Ağustosta günlük ortalama 24,5 °C'dir. Kumsallar, Yason Burnu ve yaylalar için en uygun mevsimdir; temmuzda Perşembe Yaylası festivali yapılır. Temmuz sonu ve ağustos fındık hasadı zamanıdır.
• Sonbahar: Hasattan sonra kıyı sakinleşir; Ulugöl çevresindeki ormanlar sonbahar renklerine bürünür.
• Kış: Kıyıda ılık geçer (şubatta günlük ortalama 7,2 °C), ancak Çambaşı'da kar 3-4 metreyi bulur ve kayak sezonu açılır.

Ekonomi

Ordu ekonomisinin temeli fındıktır. Ordu Ticaret Borsası'na göre ilin tarım alanının yaklaşık yüzde 90'ında fındık yetiştirilir ve Türkiye üretiminin yaklaşık yüzde 30-35'i buradan karşılanır. Kivi, fındıktan sonra önemli bir ürün hâline gelmiştir ve coğrafi işaretlidir. Uzun kıyı şeridi balıkçılığı, fındık işleme tesisleri sanayiyi besler. Boztepe, Yason Burnu, yaylalar ve Ordu-Giresun Havalimanı'yla gelişen ulaşım, turizmi ilin yükselen gelir kaynaklarından biri yapmıştır.

Ordu'ya nasıl gidilir?

• Havayolu: Ordu-Giresun Havalimanı, Gülyalı açıklarında, yaklaşık 30 milyon ton kayayla denizde oluşturulan yapay bir adanın üzerindedir. 22 Mayıs 2015'te açıldı; Ordu merkezine 19 km, Giresun merkezine 25 km uzaklıktadır ve dünyadaki üçüncü yapay ada havalimanıdır.
• Karayolu: Ordu, Samsun ile Giresun'u bağlayan Karadeniz Sahil Yolu üzerindedir. Ünye'den güneye ayrılan yol Niksar üzerinden İç Anadolu'ya bağlanır.
• Boztepe Teleferiği: 9 Haziran 2012'de açılan 2.350 metrelik teleferik, sahildeki istasyondan 498 metredeki Boztepe istasyonuna yaklaşık 6,5 dakikada çıkar.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Bozukkale yaklaşık 2 km, Kurul Kalesi yaklaşık 13 km, Yason Burnu 28 km, Çambaşı Yaylası yaklaşık 54 km, Perşembe Yaylası yaklaşık 100 km.