Bayburt

Bayburt: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Bayburt, Çoruh Nehri'nin henüz genç olduğu yüksek bir vadide, 1.550 metrede kurulmuş bir kale şehridir. Ksenophon'un "büyük ve zengin" dediği, Marco Polo'nun "Painpurth" diye andığı bu şehir, Trabzon ile Erzurum arasındaki tarihî yolun üzerinde yüzyıllarca bir geçit kapısı oldu. Türkiye'nin en az nüfuslu ili olsa da Dede Korkut'un hatırası, coğrafi işaretli sofrası ve ödüllü müzeleriyle küçüklüğünün çok ötesinde bir miras taşır. Bu yazıda Bayburt'u coğrafyasından tarihine, ilçelerinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: Çoruh'un yukarı vadisinde bir yayla ili

Konum ve sınırlar

Bayburt, Doğu Karadeniz'in iç kesiminde, Kuzeydoğu Anadolu'ya geçişte yer alır ve denize kıyısı yoktur. Doğusunda Erzurum, batısında Gümüşhane, kuzeyinde Trabzon ve Rize, güneyinde Erzincan bulunur. Harita Genel Müdürlüğü verisine göre yüzölçümü 3.746 km²'dir; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 3.739 km² değerini verir. İl merkezi 1.550 metre yüksekliktedir.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, ili üç ana bölüme ayırır: batıdaki Bayburt düzlüğü, akarsu vadileri ve doğudaki dağlık alan. Arazinin yaklaşık yüzde 45'i dağlarla kaplıdır. Toprakların yüzde 49'u mera ve yayla, yüzde 27'si tarım alanı, yüzde 19'u kayalık ve bozkır, yüzde 2'si çayır, yalnızca yüzde 3'ü ormandır.

Dağlar ve geçitler

İlin kuzeyinde Doğu Karadeniz Dağları'nın güney yamaçları, güneyinde Kop ve çevresindeki dağlar yükselir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün verdiği başlıca yükseklikler şunlardır:

• Kırklar Dağı – 3.350 m: Kuzeydeki dağların en yükseğidir.
• Haldizen Dağı – 3.000 m: Kuzeyde yer alır.
• Çoşan Dağı – 2.963 m: Güneydeki dağların en yükseğidir.
• Kemer Dağı – 2.856 m ile Zülfe ve Soğanlı dağları (2.750 m) kuzeyde yer alır.
• Kop Dağı – 2.600 m: Güneydoğuda, Erzurum sınırında. Otlukbeli (2.520 m), Çavuşkıran (2.580 m), Saruhan (2.400 m) ve Pulur (2.300 m) da güneydeki diğer yükseltilerdir.

Kop Geçidi, 2.409 metre yükseklikte, Bayburt'un yaklaşık 36 km güneydoğusunda ve Erzurum'un 72 km kuzeybatısındadır. Doğu Karadeniz'i Doğu Anadolu'ya bağlayan Bayburt-Erzurum yolu bu geçitten aşar. Geçidin altında yapımı süren 6.500 metrelik Kop Tüneli için Nisan 2026'da açıklanan hedef 2028'dir.

Ovalar ve yaylalar

İldeki ovaların toplam alanı yaklaşık 900 km²'dir. Keçevi Ovası 1.600-1.750, Mormuş Ovası 1.550-1.600, Aydıntepe Ovası 1.450-1.550, Düzeker Ovası ise 1.400-1.500 metre yükseklikte uzanır. Düzeker Ovası 35 kilometreye varan uzunluğuna karşın genişliği 10 kilometreyi geçmez. Yaylalar daha çok Kop ve Soğanlı dağları üzerindedir; Aydıntepe, Otlukbeli, Dumlu ve Çençül yaylaları bunlardandır.

Akarsular ve göller

• Çoruh Nehri: Mescit Dağı'ndan doğar, ile güneydoğudan girer ve şehrin ortasından geçer. Toplam uzunluğu 431 km'dir; bunun 410 km'si Türkiye sınırları içindedir. Bayburt'tan sonra dar ve derin bir vadiyle doğudan batıya akarak ilden çıkar; Artvin'den geçip Gürcistan'da Karadeniz'e ulaşır.
• Değirmencik Suyu: Pulur, Otlukbeli ve Gökçedere'den inen dereler ile küçük kolların birleşmesiyle oluşur; Düzeker Ovası'nda Çoruh'a karışır.
• Kop Suyu: Maden yakınlarında Çoruh'a katılır.
• Krater gölleri: Soğanlı Dağları üzerindeki Haldizen (Balıklı Göl) ve Göloba (Atlı Göl) bunların bilinenleridir.

Merkeze bağlı Sırakayalar köyündeki Sırakayalar Şelaleleri, köy girişindeki ve köy içindeki iki şelaleden oluşur. Bayburt-Erzurum yolunun 6. kilometresinden ayrılıp yaklaşık 16 km gidilerek ulaşılır; yazın mesire yeri olarak kullanılır, sert kışlarda buz tutar.

Yeraltı şehri ve mağaralar

Aydıntepe Yeraltı Şehri, Bayburt'un yaklaşık 25 km kuzeybatısında, bugünkü yerleşimin 2-5 metre altında, hiçbir yapı malzemesi kullanılmadan volkanik tüf kayaya oyulmuştur. 1988'de bir otel inşaatının kazısı sırasında rastlantıyla bulundu; kazılar 2008'e kadar sürdü ve aynı yıl koruma altına alındı. Toplam yaklaşık 1 km'lik dehlizlerin ziyarete açık bölümü 850 metre uzunluğunda ve 1.200 m² genişliğindedir. Yaklaşık 1 metre genişlik ve 2-2,5 metre yükseklikteki dehlizler oda, salon, kiler, depo, su kaynağı ve havuzu birbirine bağlar; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü odaların yaklaşık 3×8 metre olduğunu belirtir. Dehlizlerin üzerindeki sekiz konik baca gözetleme ya da havalandırma için açılmış olabilir. Şehir, yaklaşık 1,5 metre çapında döner bir taş kapıyla dışarıya kapatılabiliyordu.

İl merkezine yaklaşık 35 km uzaklıktaki Çımağıl Mağarası ve 33 km uzaklıktaki Helva köyü Buz Mağarası, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün saydığı doğa turizmi noktalarıdır.

İklim

Bayburt, Doğu Karadeniz ile Doğu Anadolu iklimleri arasındaki geçiş bölgesindedir ve karasal özellikler baskındır. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlıdır. Vadiler, Doğu Anadolu'nun geri kalanına göre daha ılıman bir mikroklima oluşturur. 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 475,6 mm'dir.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 19,5 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama −5,4 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 38,4 °C (15 Ağustos 2019), en düşük sıcaklık −31,3 °C'dir (20 Ocak 1972).

Bitki örtüsü

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Bayburt'ta orman örtüsü neredeyse tamamen ortadan kalkmıştır. Çoruh Vadisi'nde dağınık meşelikler, yer yer kızılçam, ardıç, gürgen, ahlat ve bodur kavak görülür; su kenarlarında kavak ve söğüt sıralanır. 1995'ten bu yana Aslan Dağı il ormanında 624.438 fidan dikilmiştir.

Tarih: İpek Yolu'nun kale şehri

İlk çağlar

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Bayburt'un tarihini MÖ 3000'lere kadar götürür ve şehrin Azziler tarafından kurulduğunu belirtir. MÖ 770-665 arasında Kimmer ve İskit akınları görüldü; ardından bölgeye Haldiler, kısa bir süre Medler ve Persler hâkim oldu. MÖ 4. yüzyılın başında Onbinler'le bölgeden geçen Ksenophon, Anabasis'te Gymnias adlı büyük, kalabalık ve zengin bir şehirden söz eder. Bölge MÖ 2. yüzyıldan itibaren Pontus Krallığı'na, MÖ 40'lı yıllardan sonra Roma'ya bağlandı.

Bizans ve Selçuklu

Bizans İmparatoru Justinianus (527-565) kaleyi onarıp güçlendirdi. Şehir 705'te Emevilerin eline geçti, 715'te Bizanslılarca geri alındı ve 850'den sonra Türklerle Bizanslılar arasındaki savaşlara sahne oldu. Kaynaklarda Payberd, Baberd, Paypert, Bâbirt gibi adlarla geçer; 1291 tarihli II. Mesud sikkesinde adı Baypırt olarak yazılıdır.

1054'te Selçuklulara geçen Bayburt, 1081'den sonra Saltuklu ve Mengücekli beyliklerinin yönetimine girdi. 1200-1230 arasında Erzurum Meliki Mugisüddin Tuğrul Şah kaleyi büyük ölçüde yeniden tahkim etti. 13. yüzyılda şehirden geçen Marco Polo, seyahatnamesinde onu Painpurth ve Baiburt adlarıyla anar. Moğol istilasında büyük yıkım gören şehir, 14. yüzyılda Akkoyunluların ortaya çıkışında önemli bir yer tuttu.

Osmanlı dönemi

17 Ekim 1514'te Yavuz Sultan Selim'in veziri Bıyıklı Mehmed Paşa'nın şehri almasıyla Akkoyunlu yönetimi sona erdi. Bayburt sancak merkezi yapıldı; Erzurum, Tekman ve İspir bir süre Bayburt'a bağlandı. 1520 tarihli bir kayıt kalede 397 muhafız ile çok sayıda top ve tüfek bulunduğunu gösterir. Kanuni Sultan Süleyman 1541'de kaleyi kapsamlı biçimde onarttı, III. Murad döneminde de onarım yapıldı. 1647'de şehri ziyaret eden Evliya Çelebi, Bayburt adının "bay" (zengin) ve "yurt" sözcüklerinden geldiğini yazar.

1828'de Ruslar şehri işgal etti. Serasker Osman Paşa Aydıntepe'de Ruslara ağır bir yenilgi verdi, ancak takviye alan Rus kuvvetleri onu Kelkit'e kadar çekilmeye zorladı ve Bayburt'u yakıp yıktı. İşgal Ekim 1829'da sona erdi; kale ve içindeki mahalle onarılamayacak ölçüde tahrip olmuştu.

Birinci Dünya Savaşı ve Cumhuriyet

Birinci Dünya Savaşı'nda Rus kuvvetleri 2 Mart 1916'da Kop'a ulaştı. Burada asker ve halkın birlikte gösterdiği direniş "İkinci Plevne Savunması" olarak anılır. Ruslar 16 Temmuz 1916'da Bayburt'a girdi; şehir 21 Şubat 1918'de kurtuldu ve göç etmiş Bayburtlular yurtlarına döndü. Bayburt-Erzurum yolu üzerindeki Kop mevkiinde bulunan 13 metre yüksekliğindeki Kop Şehitliği anıtı 1963'te yapıldı.

Cumhuriyet'in ilk yıl dönümünde, 29 Ekim 1924'te, Çorum'daki saat kulesinin bir benzeri Bayburt'ta hizmete açıldı. 1927'de Erzurum'dan alınarak Gümüşhane'ye bağlanan Bayburt, 21 Haziran 1989'da 3578 sayılı kanunla il oldu. Bayburt Üniversitesi 2008'de kuruldu.

İlçe ilçe Bayburt

Bayburt'un 3 ilçesi vardır. İlçe yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (2.705 km²): İlin büyük bölümünü kaplar. Bayburt Kalesi, Ulu Cami, Şehit Osman Türbeleri, Masat'taki Dede Korkut Türbesi, Bayraktar köyündeki Baksı Müzesi, Sırakayalar Şelaleleri, Akşar'daki Korgan Köprüsü ve Kop Dağı bu ilçededir.
• Demirözü (594 km²): İlin ikinci büyük ilçesi. Beşpınar köyündeki Kenan Yavuz Etnografya Müzesi buradadır.
• Aydıntepe (446 km²): İlin en küçük ilçesi. Volkanik tüfe oyulmuş yeraltı şehri ve menşe adıyla tescilli şeker fasulyesiyle tanınır.

Kültür ve yaşam

Dede Korkut ve şölen

Oğuzların bilge ozanı Dede Korkut'un türbesi olduğuna inanılan yapı, merkez ilçeye bağlı Masat (Yıldırım) köyündedir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre kesme taştan bir kümbet olan türbe, merkeze yaklaşık 39 km uzaklıktadır ve 1994'te restore edilmiştir. On iki hikâyeden oluşan Dede Korkut Kitabı 16. yüzyılda yazıya geçirilmiştir; Korkut'u anan en eski tarih kaynağı Reşidüddin'in 1305 tarihli Câmiü't-tevârih'idir.

Uluslararası Dede Korkut Kültür ve Sanat Şöleni 1994'ten beri temmuz ayında düzenlenir ve Masat'taki türbenin ziyaretiyle başlar. Bir hafta süren şölende cirit gösterileri, yöresel yemekler, sergiler, mehter konserleri, tasavvuf müziği, halk oyunları gösterileri, şiir dinletileri ve paneller yer alır; yurt içinden ve dışından halk oyunları ekipleri ve sanatçılar katılır.

İnanç yerleri

Merkeze bağlı Erenli (Duduzar) köyü yakınındaki tepede, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün Hz. Muhammed'in sancaktarı olarak tanıttığı Abdülvehhab Gazi'nin türbesi bulunur. Bayburt'un yaklaşık 2 km doğusundaki Erenli köyü yakınlarında ise Dede Korkut hikâyelerinin kahramanlarından Bamsı Beyrek'e ait olduğu söylenen bir türbe vardır. Bu yapılar, Dede Korkut Türbesi ile birlikte ilin inanç turizmi rotasını oluşturur.

Kop Dağı Kayak Merkezi

Bayburt-Erzurum sınırındaki Kop Dağı Kayak Merkezi, il merkezine 33 km, Erzurum Havalimanı'na 70 km uzaklıktadır. Tesis 2.600 metrede başlar; pistler 2.950 metredeki zirvelerden iner. 1.240 metrelik bir teleski ve zorluk derecesine göre değişen 10 pist vardır. Kar aralıkta tutmaya başlar ve mayıs sonuna kadar sürer.

Cirit ve yayla şenlikleri

Atlı bir spor ve geleneksel oyun olan cirit, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Bayburt'un tüm köylerinde oynanır. Merkeze bağlı Aslandede köyünde ilki yapılan Organik Hasat Şenliği'nde Aşağı Çoruh Vadisi'nin 18 köyünde üretilen Orsor balı, Kân domatesi, Kân karpuzu ve fasulye tanıtıldı.

Efsaneler

Bayburt'un köyleri efsanelerle doludur. Değirmencik köyü yakınındaki taş yığınının, cimri bir keşişin bedduayla taşa dönen samanı olduğu anlatılır (Dikmetaş Efsanesi). Osluk (Nişantaşı) köyünün üstündeki yaklaşık 100 metrelik kaya oluşumunun taşlaşmış bir ejderha olduğuna inanılır. Maden'e bağlı Taht köyü yakınında bir çocuğun altın parayı ekmekle yıkaması üzerine bir derenin kuruduğu (Kaybolan Nehir) ve Veysel Mahallesi'ndeki taş yığınının taşa dönen iki kardeşi simgelediği (Taş Kardeşler) anlatılır.

Sanat: ozanlar, dokuma ve mimari

Halk ozanları ve edebiyat

Bayburt güçlü bir şiir geleneğine sahiptir. Bayburtlu Zihni (yaklaşık 1798-1859), Erzurum ve Trabzon medreselerinde okudu, İstanbul'da Divan-ı Hümayun kaleminde çalıştı ve 1828 Rus işgalinin acısını şiirlerine taşıdı. Divan şairi olmayı amaçlasa da koşma ve destanlarıyla hece şiirinin de ustası oldu; Divan'ı ve Sergüzeşt-Name'si başlıca eserleridir. Ozansu köyünden Bayburtlu Celali (1850-1915), ilk koşmalarını okuma yazma bilmeden söyledi. Tasavvuf şiirleriyle öne çıkan Bayburtlu Hicrani (1908-1970) ve dedesinin yarım bıraktığı manzum Kısas-ı Enbiya'yı tamamlayan İrşadi Baba (1880-1958) de Bayburt'un ozanlarıdır.

Bayburt ehramı

Bayburt ehramı, koyun yününden el tezgâhında dokunan, iki parçalı ve dikişsiz geleneksel bir kadın giysisidir. 2019'da mahreç işaretiyle tescil edildi; bugün şal, atkı ve çanta gibi ürünlerde de kullanılır.

Müzeler

Baksı Müzesi, Bayburtlu sanatçı ve akademisyen Prof. Dr. Hüsamettin Koçan'ın fikriyle doğdu. Vakfı 2005'te kuruldu ve müze Temmuz 2010'da açıldı. Bayraktar (eski adı Baksı) köyünde, Çoruh Vadisi'ne bakan bir tepede, 30 dönümlük arazide çağdaş sanatı geleneksel el sanatlarıyla bir arada sergiler; 2014'te Avrupa Konseyi Müze Ödülü'nü kazandı. Demirözü'nün Beşpınar köyündeki Kenan Yavuz Etnografya Müzesi ise 2021'de Avrupa Yılın Müzesi (EMYA) ödüllerinde büyük ödüle değer görüldü.

Mimari ve tarihi yapılar

Bayburt Kalesi, şehrin kuzeyinde, Çoruh kıyısındaki dik kayalıklar üzerindedir. Kimin ne zaman yaptırdığı bilinmez; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yapımını Urartulara bağlar. İki kat hâlindeki surlar 2 kilometreyi aşar, yer yer 30 metreye yükselir; iç ve dış surlar arasında 200 metre vardır. Köşelerde ve sur boyunca yarım daire, dörtgen ve üçgen burçlar bulunur. Evliya Çelebi, doğudaki üç kat demir kaplı Demirkapı ile Nöbethane Kapısı'nı anlatır. Batı ve güney yüzlerindeki mor ve firuze çiniler nedeniyle kale "Çin-ü Maçin" adıyla da anılır. 1828-1829 savaşında büyük ölçüde yıkılan kalede 1980'lerde çökme tehlikesi olan bölümler onarıldı.

Bayburt Ulu Camii 13. yüzyılda yapılmıştır ve genel kabule göre banisi Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Mesud'dur. Büyük bölümü 1970'te aslına uygun olarak yeniden yapıldı; minaresindeki turkuaz ve siyah sırlı tuğla-çini mozaikleri onu Bayburt'un tek çinili Selçuklu yapısı yapar. Şehit Osman Tepesi'ndeki iki Şehit Osman Türbesi, 13. yüzyılda Saltuklular döneminde kesme blok taştan, konik çatılı olarak yapılmıştır. Bayburt-Gümüşhane yolunun yaklaşık 25. kilometresinde, Akşar beldesindeki Korgan Köprüsü ise klasik Selçuklu tarzında, kesme taştan, iki gözlü ve sivri kemerlidir.

Bayburt mutfağı

Bayburt, coğrafi işaretli ürün sayısı bakımından küçük bir il için zengin bir sofraya sahiptir. Kuzeydoğu Anadolu Kalkınma Ajansı'nın listesine göre ilin dokuz ürünü tescillidir:

• Lor dolması (2017): Lor peyniri, bulgur, soğan ve evelik otu (yabani pazı) içeren, yapraklara sarılıp fırınlanan bir yemek.
• Kara pancar yemeği (2021): Kurutulmuş kemikli et, soğan, bulgur, yeşil mercimek ve kurutulmuş evelik otuyla yapılır.
• Ekşi lahana (2021): Lahana turşusu, tuzlanıp kurutulmuş kemikli et, bulgur, yağ, soğan ve salçayla hazırlanan mayhoş bir yemek.
• Kavut çorbası (2020): Kavrulup öğütülmüş buğday unu (kavut), kavurma eti, tereyağı ve suyla yapılır.
• Bayburt ketesi (2020): Sütlü, tereyağlı mayalı hamurun tereyağlı un harcıyla rulo yapılıp fırınlanmasıyla hazırlanır.
• Süt böreği (2021): Yufkayla hazırlanan, fındıklı, fırında kızartılıp üzerine süt şerbeti dökülen tatlı bir börek.
• Bayburt balı (2020): Kafkas arısıyla üretilen, genellikle sarımtırak, boğazda hafif yanma bırakan bir çiçek balı; oda sıcaklığında yaklaşık iki ayda kristalleşir.
• Aydıntepe şeker fasulyesi (2021, menşe adı): Yerel bir genotipten, zirai ilaç ve suni gübre kullanılmadan yetiştirilir; 15 dakikada pişer.
• Bayburt ehramı (2019) ise listedeki tek dokuma üründür.

Tatlı (kokoç) çorba ve yalancı dolma da yörenin anılan lezzetlerindendir.

Mevsim mevsim Bayburt

• İlkbahar: Kar Kop Dağı'nda mayıs sonuna kadar kalır; Kop Dağı Kayak Merkezi'nde sezon bu dönemde kapanır.
• Yaz: Mayıs-eylül arası kurak ve güneşlidir; ağustosta günlük ortalama 19,5 °C'dir. Temmuzda Dede Korkut Şöleni yapılır. Çoruh'ta rafting, Sırakayalar Şelaleleri ve yaylalar için en uygun mevsimdir.
• Sonbahar: Sırakayalar Şelaleleri'nde su debisi düşer; aralıkla birlikte Kop Dağı'nda kar tutmaya başlar.
• Kış: Ocakta günlük ortalama −5,4 °C'dir. Kop Dağı Kayak Merkezi'nde kar aralıkta tutar; Sırakayalar Şelaleleri buz tutar.

Ekonomi

Bayburt'un ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayanır. Başlıca ürünler buğday, arpa, şeker pancarı ve yem bitkileridir. Küçükbaş ve büyükbaş hayvancılık yaygındır; arıcılık da öne çıkar ve yüksek yaylalarda üretilen Bayburt balı coğrafi işaretlidir. Sanayi sınırlıdır: başlıca tesisler bir çimento fabrikası, süt ürünleri tesisi ile küçük ölçekli un ve yem fabrikalarıdır. Dokuz coğrafi işaretli ürün, Baksı Müzesi, Dede Korkut Şöleni ve Kop'taki kayak merkezi turizm için önemli kaynaklardır. Çoruh'ta Dikmetaş Köprüsü'nden başlayan rafting parkuru 2-3 zorluk derecesindedir ve ortalama üç günde tamamlanır.

Bayburt'a nasıl gidilir?

• Karayolu: Bayburt, Trabzon-Gümüşhane-Erzurum güzergâhı üzerindedir. Erzurum'a giden yol 2.409 metrelik Kop Geçidi'nden geçer; geçit kışın kar ve tipi nedeniyle zaman zaman ulaşıma kapanır. Yapımı süren Kop Tüneli için hedef 2028'dir.
• Havayolu: İlde uçuşa açık havalimanı yoktur. Gümüşhane'nin Köse ilçesinde yapımı süren Bayburt-Gümüşhane Havalimanı'nın 2026 sonuna kadar açılması planlanıyor. Şimdilik en yakın havalimanları Erzurum ve Trabzon'dur.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Sırakayalar Şelaleleri yaklaşık 22 km (Erzurum yolunun 6. km'sinden 16 km), Aydıntepe Yeraltı Şehri yaklaşık 25 km, Kop Dağı Kayak Merkezi 33 km, Kop Geçidi yaklaşık 36 km, Dede Korkut Türbesi yaklaşık 39 km, Baksı Müzesi 45 km.