Düzce

Düzce: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Düzce, Türkiye'nin en genç ilidir: 1999'daki iki büyük depremin ardından, 9 Aralık 1999'da Bolu'dan ayrılarak 81. il oldu. Ama tarihi çok eskiye uzanır; Konuralp'teki antik Prusias ad Hypium kenti Bithynia ve Roma dönemlerinden kalmadır. Akçakoca'nın kıyısından Elmacık Dağları'nın 1.800 metreyi aşan yaylalarına, Türkiye'nin ilk tabiat anıtı Samandere Şelalesi'nden 154 kuş türünü barındıran Efteni Gölü'ne kadar küçük bir alana sığmış zengin bir doğası vardır. Bu yazıda Düzce'yi coğrafyasından tarihine, sekiz ilçesinden yaylalarına ve mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: ova, dağ ve kıyı

Konum ve sınırlar

Düzce, Batı Karadeniz'de yer alır. Afet ve Acil Durum Yönetimi'nin İl Afet Risk Azaltma Planı'na göre kuzeyinde Karadeniz, doğusunda Zonguldak ve Bolu, güneyinde Bolu, batısında Sakarya bulunur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 2.492 km²'dir; il kaynakları 2.567 ile 2.593 km² arasında değerler verir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ilin Karadeniz kıyısı 22 km'dir.

TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 415.622'dir; nüfus bir önceki yıla göre arttı. Nüfusun 267.249'u Merkez ilçede yaşar. İl Afet Risk Azaltma Planı'na göre ilin nüfusu 2009'da 335.156 iken 2020'de 395.679'a çıkmıştı; Düzce, nüfusu sürekli artan Karadeniz illerindendir.

Düzce Ovası

İlin ortasında, yaklaşık 150 metre yükseklikteki Düzce Ovası yer alır. Ova, kuzeyde Akçakoca dağları, güneyde Elmacık Dağları ile çevrilidir. İlin büyük bölümü dağlıktır.

Dağlar

• Kardüz Yaylası – 1.830 m: Gölyaka'da, Elmacık Dağları'nın yüksek kesimindedir ve ilin en yüksek noktasıdır.
• Erenler Tepe – 1.700 m ve Mercan Tepe – 1.699 m.
• Yanık Tepe – 1.368 m.
• Kaplandede Dağı – 1.160 m. Sünnice Dağları ve kuzeydeki Akçakoca dağları ilin öteki yükseltileridir.

Akarsular ve göller

• Büyük Melen Çayı: İlin en önemli akarsuyudur; 144,5 km uzunluğundadır ve Karadeniz'e dökülür. Cumayeri'nde Büyük Melen üzerinde rafting yapılır.
• Küçük Melen, Asarsuyu, Uğursuyu ve Aksu ilin öteki önemli akarsularıdır.
• Efteni Gölü: Gölyaka'da, Elmacık Dağı eteklerinde, ilçe merkezine 5 km, Düzce'ye 25 km uzaklıktadır. 1992'de su kuşlarını koruma ve üretme sahası ilan edildi; koruma alanı 1995'te 750, 2005'te 764 hektara genişletildi. 30 Mayıs 2018'de 8.314 hektarlık alanıyla Türkiye'nin 46. ulusal öneme sahip sulak alanı oldu. Gölde 154 kuş türü saptandı.
• Hasanlar Barajı: Yığılca ilçe merkezine 16 km uzaklıktadır. Sulama ve enerji amaçlı barajın gölünde her yıl yelken yarışları yapılır.

Kuzey Anadolu Fayı

Düzce, Kuzey Anadolu Fayı'nın üzerindedir. İl Afet Risk Azaltma Planı'na göre yaklaşık 70 km uzunluğundaki Düzce Fayı, sağ yönlü doğrultu atımlı aktif bir faydır. 1999 depremleri bu fay sisteminde meydana geldi. Plana göre Kuzey Anadolu Fayı boyunca 60-70 km'ye varan ötelenmeler ölçülmüştür.

İklim

Düzce'de ılıman ve yağışlı Karadeniz iklimi görülür; Köppen sınıflandırmasında nemli subtropikal (Cfa) gruba girer. Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 822,9 mm'dir. En yağışlı ay ortalama 95,7 mm ile aralıktır.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 23,2 °C'dir. Temmuz ortalaması da 23,1 °C ile çok yakındır.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 4,1 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 42,4 °C (13 Temmuz 2000), en düşük sıcaklık −20,5 °C'dir (22 Ocak 1967).
• Şehir yılda ortalama 1.827 saat güneş alır; en güneşli ay temmuzdur.

İl Afet Risk Azaltma Planı'nın verdiği 1960-2012 ortalamaları biraz farklıdır: yıllık ortalama sıcaklık 13,2 °C, ocak ortalaması 3,7 °C, temmuz ortalaması 22,6 °C, yıllık yağış 817,7 mm ve ortalama nem %77,5.

Ormanlar

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ormanlar ilin yaklaşık %51'ini kaplar; İl Afet Risk Azaltma Planı'ndaki orman alanı ise ilin yaklaşık %49'una karşılık gelir. Kayın, gürgen, kestane, meşe, karaçam, sarıçam ve göknar ormanların başlıca türleridir.

Tarih: Prusias ad Hypium'dan 81. ile

Prusias ad Hypium

Bugünkü Konuralp, antik Prusias ad Hypium kentinin üzerine kuruludur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre kent, daha önceki Kieros yerleşiminin yerinde kuruldu. Bithynia'nın önemli kentlerinden biriydi, ardından Roma egemenliğine girdi. Kentin en parlak dönemi MS 2. ve 3. yüzyıllardır; agora, meclis binası (bule), tiyatro, hamamlar ve su kemerleri bu dönemde yapıldı. Bizans döneminde piskoposluk merkeziydi.

Konur Alp ve Osmanlılar

Osman Gazi'nin komutanlarından Konur Alp, 14. yüzyılın başında bölgeyi Osmanlı topraklarına kattı; Konuralp adı ondan gelir. Düzce, yeni açılan bir yol üzerinde pazar ve konak yeri olarak doğdu; yol güzergâhı değiştikçe Düzce büyüdü, eski merkez Konurapa (Üskübü) ise geriledi. Osmanlı döneminde Düzce, donanmaya kereste sağlayan ve İstanbul ile doğudaki şehirler arasında ulaşım merkezi olan bir yerdi. 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başında Kastamonu Vilayeti'ne bağlıydı.

Göçler

Sultan Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde Kafkasya, Karadeniz kıyıları ve Balkanlar'dan gelen göçmenlere bölgede ücretsiz toprak verildi; bu göçlerle nüfus hızla arttı. Bugün Düzce'nin kültüründe ve mutfağında bu göçlerin izleri görülür.

Cumhuriyet ve 1999 depremleri

Cumhuriyet döneminde Düzce, Bolu'ya bağlı bir ilçeydi. 17 Ağustos 1999'da Gölcük merkezli 7,4 büyüklüğündeki depremde Düzce'de 270 kişi öldü, 1.157 kişi yaralandı. Üç ay sonra, 12 Kasım 1999'da merkezi Düzce-Kaynaşlı arasında olan 7,2 büyüklüğündeki depremde 710 kişi hayatını kaybetti, 2.679 kişi yaralandı. İki depremde Düzce'de toplam 980 kişi öldü; 6.444 bina, 16.666 konut ve 3.837 işyeri ağır hasar gördü ya da yıkıldı. En çok can kaybı Merkez (581), Kaynaşlı (244) ve Gölyaka'da (106) yaşandı.

Depremlerden kısa süre sonra, 9 Aralık 1999'da Düzce Bolu'dan ayrılarak Türkiye'nin 81. ili oldu. Düzce Üniversitesi 17 Mart 2006'da 5467 sayılı kanunla kuruldu.

İlçe ilçe Düzce

Düzce'nin 8 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (710 km²): İlin en büyük ve en kalabalık ilçesidir. Konuralp antik kenti ve müzesi ile Balıklı Yaylası buradadır; Samandere ve Aydınpınar şelaleleri de şehir merkezine yakındır.
• Yığılca (636 km²): Bal ormanları, Hasanlar Baraj Gölü, Saklıkent ve Yoğunpelit şelaleleri, Sarıkaya ve Gökçeağaç mağaraları bu ilçededir. Yığılca'dan Karakaş, Mengen ve Yaylatepe üzerinden Yedigöller Milli Parkı'na yaklaşık 35 km'lik bir yürüyüş rotası uzanır. Hasanlar Baraj Gölü'nde her yıl Su Sporları Festivali düzenlenir.
• Akçakoca (380 km²): İlin kıyı ilçesidir. Ceneviz Kalesi, plajları ve 150-200 yıllık evlerin bulunduğu Yukarı Mahalle buradadır. Düzce'nin en çok fındık üreten ilçesidir.
• Kaynaşlı (237 km²): 12 Kasım 1999 depreminin merkezine yakın olan ilçe, depremde en çok can kaybı yaşanan ikinci ilçe oldu. Yörükler Yaylası bu ilçededir.
• Gölyaka (228 km²): Efteni Gölü, Güzeldere Şelalesi ve ilin en yüksek noktası Kardüz Yaylası buradadır. Gölyaka Havacılık Festivali düzenlenir.
• Cumayeri (113 km²): Büyük Melen'de rafting yapılan ilçedir.
• Gümüşova (103 km²) ve Çilimli (85 km²): Düzce Ovası'ndaki küçük ilçelerdir; Çilimli ilin yüzölçümü en küçük ilçesidir.

Yaylalar, şelaleler ve mağaralar

Yaylalar

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Düzce'nin yaylaları, güneyde Abant'tan Kardüz'e kadar bir zincir oluşturur. Başlıca yaylalar şunlardır:

• Kardüz Yaylası (1.830 m): Gölyaka'da, Elmacık Dağları'nın yüksek kesimindedir; Düzce'ye yaklaşık 48 km, Gölyaka'ya 28 km uzaklıktadır. Kayın, gürgen, meşe, ladin ve çam ormanlarıyla çevrilidir. Yazları serin ve nemli, kışları bol karlıdır. Eğimli arazisi ve uzun süre kalan karıyla kış turizmine açılması planlanan merkezlerden biridir. Çayırlarında endemik bitkiler yetişir; yayla yürüyüş, kamp, fotoğraf ve kuş gözlemi için de uygundur. Yazın stabilize yolla ulaşılabilir, kışın ise arazi aracı gerekir. Yaylada geleneksel yaz otlatması yapılır ve yayla şenlikleri düzenlenir.
• Kocayayla (yaklaşık 1.450 m): Düzce'nin yaklaşık 35 km güneydoğusundadır. Düzlük çayırları, saplı meşe, doğu kayını ve gürgen ormanları ve mevsimlik kır çiçekleriyle bilinir. Komşusu Şehirli Yaylası, Düzce'nin en büyük yaylalarındandır. Kar nedeniyle genellikle mayıs-ekim arasında ziyaret edilir; yaylada tesis yoktur. Yaylaya Samandere Şelalesi ya da Derdin yönünden stabilize yollar ve orman yollarıyla çıkılır.
• Balıklı Yaylası (yaklaşık 1.400 m): Merkez ilçenin Gölormanı köyündedir; şehir merkezine yaklaşık 36 km uzaklıktadır. Yaklaşık 46 hektarlık düz çayırlarının ortasından sürekli akan bir dere geçer. Çadır kampı için uygundur, ancak sabit tesisi yoktur.
• Yörükler Yaylası (yaklaşık 475 m): Kaynaşlı'nın Darıyeri Yörükler köyündedir; Düzce'ye yaklaşık 15 km uzaklıktadır. Yörüklerin yaz otlatma geleneğiyle bilinir.
• Yığılca'daki Yaylatepe ve Gürgendüzü köyleri de yayla yaşamının örneklerini sunar.

Şelaleler

• Samandere Şelalesi: Düzce'nin 24 km güneydoğusundadır. 10 Aralık 1988'de Türkiye'nin ilk tescilli tabiat anıtı oldu. 500 metrelik bir dere boyunca üç şelale, anıt ağaçlar ve "Cadı Kazanı" denen derin bir kanyon yer alır.
• Güzeldere Şelalesi: Gölyaka'dadır; su yaklaşık 120 metreden dökülür.
• Aydınpınar Şelaleleri: Şehir merkezine yaklaşık 10 km uzaklıktadır; Güzeldere ve Samandere'ye giden yol üzerindedir. Patikalarla birbirine bağlanan beş şelale grubundan oluşur ve 25 Ağustos 2014'te tabiat parkı ilan edildi.
• Saklıkent ve Yoğunpelit şelaleleri Yığılca yolu üzerindedir; Aktaş Şelalesi de ilin bilinen şelalelerindendir.

Mağaralar ve kanyonlar

Yığılca'nın 5 km kuzeybatısındaki Sarıkaya Mağarası, Batı Karadeniz'in en büyük mağarası olarak anılır. Toplam uzunluğu 717 metre, ana galerisi 510 metredir; tavan yüksekliği 15-40 metre arasındadır ve birinci derece sit alanıdır. Fakıllı Mağarası, Düzce merkezine 55 km uzaklıktaki Yılançatı Kanyonu ve Kurugöl Kanyonu ilin öteki doğal güzellikleridir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ilde toplam uzunluğu 330 km olan 23 yürüyüş parkuru vardır. Uluslararası Düzce Bisiklet Festivali de ilin doğa sporları etkinlikleri arasındadır.

Sanat, müzeler ve mimari

Konuralp Antik Kenti

Prusias ad Hypium'un tiyatrosu yaklaşık 10.000 kişiliktir ve oturma bölümü, orkestra ve sahne binasından oluşur. Yöre halkı tiyatroyu "Kırk Basamaklar" diye anar. Kaynaklar tiyatrodaki ilk bilimsel kazı için 2013 ve 2019 yıllarını verir. Tiyatronun Karadeniz Bölgesi'nde korunmuş tek antik tiyatro olduğu belirtilir; kazılar sürmektedir. Kentin yakınındaki üç kemerli Roma köprüsü, harç kullanılmadan beyaz mermer bloklardan yapılmıştır. Köprü, Akçakoca limanından gelen malların Tabak Çayı'nın üzerinden taşınmasını sağlıyordu. Antik kentte su kemerleri ve Atlı Kapı da bulunur.

Konuralp Müzesi

Vikipedi'ye göre müze 18 Kasım 1994'te açıldı; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise müzenin açılışı için 2003 yılını verir. Müzede 1.788 arkeolojik ve 456 etnografik eser ile 3.837 sikke bulunur. Öne çıkan eserler arasında 1. yüzyıla ait bir lahit, Orpheus mozaiği, Akhilleus ve Thetis mozaiği ile Tyche ve Plutus heykelinin 2. yüzyıldan kalma bir kopyası vardır.

Akçakoca Ceneviz Kalesi

Akçakoca'da denize bakan bir tepedeki kalenin geçmişi Roma ve Bizans dönemlerine uzanır; Cenevizlilerin kaleyi Karadeniz ticaret yolunu denetlemek için kullandığı belirtilir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre kale 2013'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındı. Kalenin restorasyonu sürmekte, çevresinde sualtı kazıları yapılmaktadır; kazılarda bir çapa bulundu.

Çantı tekniğiyle yapılan camiler

Düzce'nin köylerinde, ahşap kirişlerin çivi kullanılmadan üst üste bindirildiği "çantı" tekniğiyle yapılmış camiler bulunur. Cuma camileri, Orhan Gazi Camii ve Hemşin köyü camii bu tekniğin örnekleridir.

Düzce mutfağı

NTV'nin Temmuz 2021'de aktardığına göre Düzce'nin o tarihte 9 coğrafi işaretli ürünü vardı; sonraki yıllarda bu sayı arttı. Öne çıkan lezzetler:

• Akçakoca melengücceği tatlısı: 18 Aralık 2017'de mahreç işaretiyle tescil edildi. Un, yumurta, süt ve fındık yağıyla hazırlanan ince hamurun içine, manda ya da inek kaymağının kızartılmasıyla elde edilen "dartı" ile ceviz veya fındık konur; hamur kızartılıp şerbette bekletilir. Şerbetsiz hali kahvaltıda peynir, dağ çileği reçeli ya da kestane balıyla yenir. Tatlının yaklaşık 700 yıllık bir geçmişi olduğu söylenir. Adının eski Türkçede "küçük ekmek" anlamına gelen bir sözcükle Melen Çayı'nın adından geldiği rivayet edilir.
• Akçakoca mancarlı pide: Odun ateşinde pişirilir ve tereyağıyla servis edilir; coğrafi işaretlidir.
• Yufkalı Konuralp pilavı ve Düzce şeker kamışı pekmezi 2021'de tescil edildi.
• Düzce kestane balı coğrafi işaretlidir. Yığılca'nın arısı, Türkiye'nin 56 farklı yerinde yapılan bir araştırmada vücut iriliği ve organ uzunlukları bakımından ayrı bir ekotip olarak öne çıktı.
• Düzce köftesi ve Laz böreği ilin bilinen lezzetlerindendir.
• Düzce bıçağı: Kure Ansiklopedisi'ne göre 19 Ağustos 2024'te coğrafi işaret aldı.

Mevsim mevsim Düzce

• İlkbahar: Nisan ortalaması 12,3 °C, mayıs ortalaması 17,0 °C'dir.
• Yaz: Temmuz ve ağustosta günlük ortalama 23 °C dolayındadır. Akçakoca'da deniz mevsimi, yaylalarda kamp mevsimidir; Kocayayla gibi yüksek yaylalara genellikle mayıs-ekim arasında çıkılır. Yerel şenlikler çoğunlukla mayıs ile eylül arasında yapılır.
• Sonbahar: Eylülde 19,3 °C, ekimde 14,8 °C ortalama vardır. Kasımda ortalama 9,5 °C'ye düşer.
• Kış: Ocak ortalaması 4,1 °C'dir; ovada kışlar ılık ama yağışlı geçer. Kardüz Yaylası'nda kar uzun süre kalır.

Ekonomi

Düzce'nin ekonomisi tarım ve sanayiye dayanır. Fındık ilin en önemli tarım ürünüdür; 2014 verilerine göre Düzce, Türkiye'nin fındık üretiminde dördüncü sıradaydı ve en çok üretim Akçakoca'dadır. Mısır, buğday, pirinç ve meyve de yetiştirilir. Otomotiv, tekstil, mobilya, orman ürünleri ve gıda başlıca sanayi kollarıdır.

Düzce'ye nasıl gidilir?

• Karayolu: Düzce, İstanbul-Ankara arasındaki TEM otoyolu ve D-100 karayolu üzerindedir. Yığılca'ya İstanbul yönünden Gölyaka çıkışıyla, Ankara yönünden Kaynaşlı çıkışıyla ulaşılır.
• Havayolu: İlde havalimanı yoktur.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Aydınpınar Şelaleleri yaklaşık 10 km, Samandere Şelalesi yaklaşık 24 km, Efteni Gölü yaklaşık 25 km, Kardüz Yaylası yaklaşık 48 km, Yılançatı Kanyonu yaklaşık 55 km.