Bolu

Bolu: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Bolu, göllerin ve ormanların ilidir. Abant'ın heyelanla oluşmuş mavi gölü, Yedigöller'in birbirine akan yedi gölü, Gölcük'ün göknarla çevrili sularıyla ilde 14 göl ve 150'den fazla gölet vardır. Köroğlu Dağları'nın 2.499 metrelik zirvesi, Kartalkaya'nın kayak pistleri, Osmanlı'nın ilk dönemlerinden kalma Mudurnu ve Göynük, padişah mutfaklarına aşçı yetiştirdiği anlatılan Mengen ve 27 coğrafi işaretli lezzet Bolu'yu tamamlar. Bu yazıda Bolu'yu coğrafyasından tarihine, dokuz ilçesinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: dağlar ve göller

Konum ve sınırlar

Bolu, Batı Karadeniz'in iç kesiminde, İstanbul ile Ankara arasında yer alır ve denize kıyısı yoktur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 8.313 km²'dir; bu, ili Batı Karadeniz'in en büyük illerinden biri yapar. Şehir merkezi yaklaşık 726 metre yüksekliktedir. TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 327.173'tür.

Dağlar

• Köroğlu Dağları: Sakarya ile Kızılırmak arasında yaklaşık 400 km boyunca uzanan dağ sırası Bolu, Çankırı ve Çorum illerinden geçer. En yüksek noktası, Bolu'nun güneyindeki yaylada bulunan 2.499 metrelik Köroğlu Tepesi'dir. Dağlar adını Köroğlu destanından alır.
• Bolu Dağları: İstanbul-Ankara karayolu bu dağlardan geçer. 2007'de açılan Bolu Dağı Tüneli yaklaşık 3,1 km uzunluğundadır. Tünelin yapımı Nisan 1993'te başladı; 12 Kasım 1999 Düzce depremi, yapım aşamasındaki tünele ve viyadüklere ağır hasar verdi.
• Aladağlar: Bolu'nun güneyinde yer alır; Gölcük Tabiat Parkı ve yürüyüş parkurları buradadır.
• Abant Dağları: Abant Gölü'nü çevreler.

Göller diyarı

Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi'nden bir akademisyenin aktardığına göre ilde 14 göl ve 150'den fazla gölet bulunur. Göllerin bir bölümü heyelanların vadileri kapatmasıyla oluşmuştur.

• Abant Gölü: Abant Deresi vadisinin bir heyelanla kapanmasıyla oluşmuş bir set gölüdür. 1.328 metre yükseklikteki göl yaklaşık 127 hektarlık bir alanı kaplar, en derin yeri 18 metredir ve kıyı uzunluğu yaklaşık 7 km'dir. Göl yeraltı sularıyla beslenir ve kış aylarında tamamen donabilir. 21 Ekim 1988'de tabiat parkı, Haziran 2022'de Türkiye'nin 48. milli parkı ilan edildi; kaynaklar milli park ilanının tarihi için 9 ve 10 Haziran 2022'yi verir; milli parkın alanı yaklaşık 1.196 hektardır. Göl, Mudurnu'nun yaklaşık 18 km kuzeydoğusundadır.
• Yedigöller: Bolu'nun yaklaşık 42 km kuzeyinde, yaklaşık 900 metre yükseklikte, heyelanlarla oluşmuş yedi gölden oluşur: Büyükgöl, Deringöl, Seringöl, Nazlıgöl, Sazlıgöl, İncegöl ve Küçükgöl. 1965'te milli park ilan edilen alan 1.623 hektardır. Parkta bir alabalık üretme tesisi de bulunur.
• Gölcük: Şehrin yaklaşık 13 km güneyinde, 1.217 metre yükseklikte, 1958'de yapılan bir setle oluşmuş yaklaşık 4,5 hektarlık bir göldür. Göknar ormanıyla çevrilidir ve 11 Temmuz 2011'de tabiat parkı ilan edildi.
• Yeniçağa Gölü: Yeniçağa ilçe merkezindedir ve Bolu'nun 37-38 km doğusunda, D-100 karayolu üzerindedir. 989 metre yükseklikteki göl 263,65 hektardır. 25 Aralık 2014'te ulusal öneme sahip sulak alan ilan edildi. Tescilli sulak alan sınırı 8.224 hektardır. Göl, Türkiye'nin 184 Önemli Kuş Alanı ve 112 Önemli Bitki Alanı arasında yer alır; Hamzabey köyündeki ağaçlarda en az 70 yuvalık bir gri balıkçıl kolonisi vardır.
• Sünnet Gölü: Göynük'ün yaklaşık 27 km doğusunda, Kurudağ ile Erenler Tepesi arasındaki dar bir vadide heyelanla oluşmuştur. Yaklaşık 18 hektarlık göl 11 Temmuz 2011'de tabiat parkı oldu.
• Sülüklügöl, Çubuk Gölü ve Karamurat Gölü de heyelanlarla oluşmuş göller arasındadır.

Akarsular

İlin başlıca akarsuları Bolu Çayı ve Koca Çay'dır.

Ormanlar ve yaban hayatı

Ormanlar ilin yaklaşık %65'ini kaplar. Yedigöller'de kayın, meşe, gürgen, göknar, karaağaç, fındık, ladin, kızılağaç, ıhlamur, karaçam ve sarıçam birlikte yetişir; kızıl geyik, karaca, yaban domuzu, boz ayı, kurt, tilki, vaşak, su samuru ve sincap parkta yaşar. Abant'ta endemik Abant alası (bir alabalık), Abant semenderi ve Abant fındık faresi bulunur. Bolu'da yaklaşık 285 kuş türü saptanmıştır; Yeniçağa Gölü'nde kaydedilen 217 türün 97'si alanda ürer. Turna, kaya kartalı ve ak kuyruklu kartal bunlar arasındadır. Arı şahini, balık kartalı ve telli turna ise göç sırasında Yeniçağa'ya uğrayan türlerdendir. Abant kıyılarında su samuru yaşar; göl çevresinde su kuşları, balıkçıllar, turnalar, şahinler, kartallar ve baykuşlar görülür.

İklim

Bolu, okyanusal ve karasal iklim arasında bir geçiş bölgesindedir; Köppen sınıflandırmasında Cfb grubuna girer. Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 573,6 mm'dir. En yağışlı ay ortalama 68,9 mm ile hazirandır.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 20,7 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 1,1 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 42,8 °C (15 Ağustos 2023), en düşük sıcaklık −31,5 °C'dir (5 Ocak 1942).
• Şehir yılda ortalama 1.750-1.800 saat güneş alır.

Tarih: Bithynion'dan Bolu'ya

Antik çağ

Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi'nin turizm yayınına göre bölgede ilk yerleşimin izleri MÖ 7000'lere uzanır.

Helenistik dönemde şehrin adı Bithynion'du; coğrafyacı Strabon, Bithynion'u otlakları ve peyniriyle anar. Roma döneminde İmparator Claudius'un adıyla Claudiopolis oldu. İmparator Hadrianus'un gözdesi Antinous'un bu şehirde doğduğu kabul edilir. Şehir, 1214'ten itibaren "Boli" diye anılmaya başlandı.

Türkler ve Osmanlılar

1071 Malazgirt Savaşı'ndan sonra Türkmenler şehri aldı; Bizans 1097'de şehri geri aldı. Anadolu Selçukluları 1214'ten önce şehri yeniden ele geçirdi. Bolu, Orhan Gazi döneminde 1325'te Osmanlı topraklarına katıldı. 1402-1423 arasında Candaroğulları'nın yönetiminde kaldı; Fatih Sultan Mehmet 1461'de bölgeyi yeniden Osmanlı yönetiminde birleştirdi. 1864'teki yeni idari düzenlemede Bolu, coğrafi olarak Kastamonu Vilayeti içinde olsa da müstakil bir sancak oldu.

Köroğlu destanı

Türk halk edebiyatının en yaygın destanlarından Köroğlu'nda, kahramanın babası Koca Yusuf'un gözlerini Bolu Beyi kör ettirir; Köroğlu, babasının intikamını almak için Bolu Beyi'ne karşı mücadeleye girişir ve halk arasında adaletin savunucusu olarak anılır. Yaşar Kemal destanı "Üç Anadolu Efsanesi" adlı eserinde yeniden anlattı. Köroğlu Dağları adını bu destandan alır. Kasım 2024'te Dörtdivan'da düzenlenen bir sempozyumda Köroğlu'nun Bolu'da yaşadığının belgelerle desteklendiği savunuldu; destanın tarihsel temeli ise araştırmacılar arasında tartışmalıdır.

Kartalkaya

Kartalkaya, 1970'lerden beri kayak merkezi olarak gelişti. Vikipedi'ye göre pistler yaklaşık 1.850 ile 2.255 metre arasındadır; 14 pist, 3 telesiyej ve 7 teleski bulunur. Kartalkaya'nın üstünde Sarıalan adlı bir göl yer alır.

21 Ocak 2025 sabahı Kartalkaya'daki Grand Kartal Otel'de çıkan yangında, çoğu çocuk 78 kişi hayatını kaybetti, 51 kişi yaralandı. Otel sahibi ve yöneticilerin de aralarında bulunduğu çok sayıda kişi tutuklandı. Bazı kaynaklar can kaybını 79 olarak verir.

İlçe ilçe Bolu

Bolu'nun 9 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (1.616 km²): İlin en büyük ve en kalabalık ilçesidir. Gölcük Tabiat Parkı ve Bolu Müzesi buradadır; Kartalkaya Kayak Merkezi şehir merkezine yaklaşık 54 km uzaklıktadır.
• Göynük (1.407 km²): Fatih Sultan Mehmet'in hocası Akşemseddin'in türbesi buradadır; ilçe "Akşemseddin Diyarı" olarak anılır. 2017'de sakin şehir (Cittaslow) ağına katıldı. İlçede yaklaşık 175 yıllık konaklar bulunur; Gazi Süleyman Paşa Camii ve Hamamı'nın 1333'te yapıldığı belirtilir. Sünnet Gölü ve 1922'de Sakarya Zaferi anısına yapılan Zafer Kulesi ilçenin simgelerindendir. Göynük tokalı örtmesi, dik börek, kabaklı yufka tatlısı ve uğut tatlısı coğrafi işaretlidir.
• Mudurnu (1.314 km²): Ahilik geleneğini yaşatan tarihi lonca kentidir. 1382 tarihli Yıldırım Bayezid Camii ve Hamamı, Arasta çarşısı ve ahşap konaklarıyla 2015'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girdi. Babas Kaplıcası, basma helvası ve bal kabaklı gözlemesiyle de bilinir.
• Gerede (1.060 km²): İstanbul-Ankara yolu üzerindedir. Gerede keşi ve Gerede şakşak helvası coğrafi işaretlidir.
• Mengen (874 km²): Aşçılarıyla ünlüdür. 1981'den beri Uluslararası Mengen Aşçılık ve Turizm Festivali düzenlenir; 2016'da ilçeye 15,5 metre yüksekliğinde bir aşçı heykeli dikildi. Mengen höşmerimi, kaldırık dolması, kedibatmaz ve Mengen peyniri coğrafi işaretlidir.
• Seben (683 km²): Bizans dönemine ait olduğu düşünülen kaya evleriyle tanınır.
• Dörtdivan (634 km²): Adında Osmanlı yerel yönetimindeki "divan" sözcüğünü taşıyan bugünkü tek ilçedir. 2024'te burada düzenlenen sempozyumda, ilçedeki Köroğlu Evi'nin âşıklık geleneğini yaşatacak bir müzeye dönüştürülmesi önerildi. Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanır.
• Kıbrıscık (562 km²): Bolu Kıbrıscık pirinci 2020'de coğrafi işaret aldı.
• Yeniçağa (163 km²): İlin en küçük ilçesidir. 217 kuş türünün kaydedildiği Yeniçağa Gölü ilçe merkezindedir.

Mengen ve Bolu'nun aşçılık geleneği

Bolu, özellikle Mengen, yüzyıllardır aşçı yetiştiren bir yöre olarak bilinir. Mengen'de anlatılan geleneğe göre Mengenli Yakup Usta, Topkapı Sarayı'nın ilk Türk aşçısıdır. Uluslararası Mengen Aşçılık ve Turizm Festivali 1981'den beri düzenlenir; festivalin 31.'si 2016'da yapıldı. Aynı yıl ilçeye dikilen 15,5 metrelik aşçı heykeli, haberlere göre dünyanın en büyük aşçı heykelidir. Mengen'de her yıl bir aşçılık kampı da düzenlenir.

Coğrafi işaretler

Bolu Ticaret ve Sanayi Odası'nın listesine göre ilin 27 coğrafi işaretli ürünü vardır. Türk Patent verilerine göre 2020'de en çok coğrafi işaret tescili alan il Bolu oldu. Listenin ilk ürünü 2017'de tescil edilen Göynük tokalı örtmesi, en yenisi 5 Aralık 2025'te tescil edilen Bolu bal kabağıdır.

El sanatları

Göynük tokalı örtmesi (2017) ve Mudurnu kaşık sapı (2021) ilin coğrafi işaretli el sanatı ürünleri arasındadır.

Sanat ve mimari

Mudurnu: tarihi lonca kenti

Mudurnu, 13 Nisan 2015'te "Mudurnu Tarihi Lonca Kenti" adıyla UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girdi. Kentin merkezindeki Yıldırım Bayezid Camii, 1382'de şehzadeliği sırasında I. Bayezid tarafından yaptırıldı. Osmanlı mimarisinde tek kubbeli sade camilerin ilk örneklerinden biridir; geniş kubbesi sonraki anıtsal kubbelere doğru bir adım sayılır. Cami 1744, 1776, 1839, 1900, 1956-1960 ve 1999 depremlerinden sonra onarıldı. Aynı yıl yapılan hamamın taçkapısı ve kurnaları özgün taş işçiliğini korur.

Mudurnu, 13. yüzyılın başında Ahi Evran'ın kurduğu Ahilik teşkilatının izlerini taşır. Arasta çarşısında, cuma namazından önce yaklaşık 700 yıllık olduğu belirtilen Esnaf Duası okunur. Ahşap konaklarda çıkma pencereler, kırma çatılar ve oymalı cepheler görülür; Armutçular, Haytalar ve Keyvanlar konakları bunların bilinen örnekleridir. 2005'ten beri Kültür ve Turizm Bakanlığı desteğiyle 72 ev onarıldı.

Göynük ve Akşemseddin

Göynük'teki Akşemseddin Türbesi, Fatih Sultan Mehmet'in hocası Akşemseddin için 1464'te yaptırıldı. Altıgen planlı taş türbe, Gazi Süleyman Paşa Camii'nin avlusundadır ve ceviz ağacından sandukasıyla bilinir. İlçede Süleyman Paşa ve Yıldırım Bayezid hamamları da bulunur.

Bolu Müzesi

1975'te kurulan Bolu Müzesi, 14 Kasım 1981'de ziyarete açıldı. Müzede 3.286 arkeolojik, 1.677 etnografik eser ve 12.095 sikke olmak üzere 17.058 eser bulunur. Yaklaşık 2.000 yıllık Artemis büstü müzenin öne çıkan eserlerindendir.

Seben kaya evleri

Seben'in kayalara oyulmuş evlerinin Bizans döneminden kaldığı düşünülür.

Bolu mutfağı

• Mengen pilavı ve Abant kebabı Bolu mutfağının bilinen yemekleridir.
• Bolu keşi (21 Eylül 2020), Bolu manda kaymağı (5 Ekim 2020) ve Mengen peyniri (6 Ekim 2023) coğrafi işaretlidir. Gerede keşi de 2021'de tescil edildi.
• Bolu kızılcık tarhanası 1 Aralık 2017'de tescil edildi.
• Tatlılar: Mudurnu basma helvası (2020), Gerede şakşak helvası (2020), Göynük uğut tatlısı (2020), Göynük kabaklı yufka tatlısı (2020), Mengen höşmerimi ve kedibatmaz (2022), Bolu fındık şekeri (2020) coğrafi işaretlidir. Mudurnu saray helvası ve Bolu çikolatası da ilin bilinen lezzetlerindendir.
• Hamur işleri: Bolu patatesli ekmeği (2020), Bolu kabaklı gözlemesi (2020), Mudurnu bal kabaklı gözlemesi (2021), Göynük dik böreği (2020) ve Mengen kaldırık dolması (2022) tescillidir.
• Tarım ürünleri: Bolu Kıbrıscık pirinci (2020), Bolu sarı patatesi (2020), Bolu dağ fındığı (2020), Bolu Kanlıca mantarı (2021), Bolu kara kabağı (2021), Bolu bal kabağı (2025), Göynük bombay fasulyesi (2018) ve Bolu çivril fasulyesi (2020) coğrafi işaretlidir.
• Abant alası: Abant Gölü'ne özgü endemik bir alabalıktır; neslinin korunması için yalnızca kontrollü sportif avcılığa izin verilir.

Mevsim mevsim Bolu

• İlkbahar: Nisan ortalaması 9,9 °C, mayıs ortalaması 14,5 °C'dir.
• Yaz: Ağustosta günlük ortalama 20,7 °C ile serindir; yılın en yağışlı ayı hazirandır. Abant, Yedigöller ve Gölcük'te kamp ve yürüyüş mevsimidir.
• Sonbahar: Eylül ortalaması 16,6 °C, ekim ortalaması 12,2 °C'dir. Kasımda ortalama 6,9 °C'ye düşer.
• Kış: Ocak ortalaması 1,1 °C'dir; kışlar soğuk ve karlıdır. Kartalkaya'da kayak yapılır, Abant Gölü kışın tamamen donabilir.

Ekonomi

Bolu'nun coğrafi işaretli ürünleri, ilin tarım ve hayvancılık zenginliğini gösterir: patates, fındık, pirinç ve kabak tarım ürünleri arasında, manda kaymağı ve keş ise süt ürünleri arasında öne çıkar. Göller, ormanlar ve Kartalkaya doğa ve kış turizmini besler. Karacasu Kaplıcaları Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Termal Turizm Merkezi ilan edilmiştir; Mudurnu yakınlarında Babas Kaplıcası bulunur. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 3 Temmuz 1992'de kabul edilen 3837 sayılı kanunla kuruldu.

Bolu'ya nasıl gidilir?

• Karayolu: Bolu, İstanbul-Ankara arasındaki TEM otoyolu ve D-100 karayolu üzerindedir. Otoyol, 2007'de açılan Bolu Dağı Tüneli'nden geçer; tünelin İstanbul-Ankara yönündeki tüpü 3.014, Ankara-İstanbul yönündeki tüpü 3.125 metredir.
• Havayolu: İlde havalimanı yoktur.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Gölcük yaklaşık 13 km, Yeniçağa Gölü yaklaşık 37 km, Yedigöller yaklaşık 42 km, Kartalkaya yaklaşık 54 km.