Amasya

Amasya: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Amasya, Yeşilırmak'ın Harşena Dağı'nın dibinde açtığı dar bir boğazda kurulmuş, "Şehzadeler Kenti" diye anılan bir şehirdir. Pontus krallarının kayalara oyulmuş mezarları şehrin üzerinden bakar; nehrin kıyısında Osmanlı'nın ahşap Yalıboyu evleri sıralanır. Coğrafyacı Strabon burada doğdu, Osmanlı şehzadeleri burada yönetmeyi öğrendi, Mustafa Kemal Kurtuluş Savaşı'nın yol haritası olan genelgeyi burada yayımladı. Bu yazıda Amasya'yı coğrafyasından tarihine, 7 ilçesinden sofrasına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: Yeşilırmak'ın boğazında

Konum ve sınırlar

Amasya, Orta Karadeniz'in iç kesiminde yer alır ve denize kıyısı yoktur. Amasya Belediyesi ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre kuzeyinde Samsun, doğusu ve güneyinde Tokat, güneyinde kısa bir sınırla Yozgat, batısında Çorum bulunur; il sınırlarının toplam uzunluğu 492 km'dir. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 5.628 km²'dir; il kaynakları 5.701 km² değerini verir. Şehir merkezi yaklaşık 412 metre yükseklikte, Yeşilırmak'ın iki yakasında kuruludur.

AFAD'ın 2021 tarihli İl Afet Risk Azaltma Planı'na göre ilin en alçak noktası Taşova'daki Umutlu köyü çevresinde 160 metre, en yüksek noktası ise Akdağ'da 2.061 metredir.

Dağlar

AFAD planının verdiği başlıca yükseklikler şunlardır:

• Akdağ – 2.061 m: İlin en yüksek noktasıdır; ormanların büyük bölümü bu dağın çevresindedir.
• Karaömer Dağı – 1.979 m.
• Sakarat Dağı – 1.956 m.
• Tavşan Dağı – 1.901 m.
• İnegöl Dağı – 1.873 m, Eğerli Dağı – 1.776 m ve Karadağ – 1.529 m ilin diğer önemli yükseltileridir.

Şehrin hemen kuzeyindeki Harşena Dağı Amasya'nın simgesidir: kalesi, kral kaya mezarları ve tünelleriyle şehrin tarihini taşır.

Ovalar

AFAD planına göre ilin en büyük ovası 484 km² ile Amasya (Geldingen) Ovası'dır. Onu yaklaşık 400 km² ile Suluova ve 312 km² ile Merzifon Ovası izler. Gümüşhacıköy Ovası 54 km², Taşova Ovası yaklaşık 50 km²'dir. Amasya'nın ünlü meyveciliği ve tahıl tarımı bu ovalarda yapılır.

Akarsular, göller ve barajlar

• Yeşilırmak: Antik adı İris'tir. AFAD planına göre toplam 519 km uzunluğundadır ve bunun 140 km'si Amasya sınırlarındadır. Şehrin tam ortasından geçer.
• Çekerek Irmağı: 256 km uzunluğundadır; 45 km'si il içindedir.
• Tersakan Çayı: 100 km uzunluğundadır; 41 km'si il içindedir.
• Diğer akarsular: Gümüşsuyu, Çorum Çayı, Deliçay ve Destek Çayı.

Borabay Gölü, AFAD planına göre ilin tek doğal gölüdür. Taşova ilçe merkezine 22 km, Amasya'ya yaklaşık 62 km uzaklıkta, yaklaşık 1.045 metre yükseklikte bir heyelan set gölüdür: Kaleboynu Tepesi çevresindeki büyük bir heyelan Çatağın Deresi'nin önünü kesmiş ve gölü oluşturmuştur. Yaklaşık 11 hektarlık göl en derin yerinde 11 metredir; çevresi 2013'te tabiat parkı ilan edildi. Suluova'nın güneyindeki Yedikır Barajı (1986) çevresinde kuş cenneti niteliğinde bir sulak alan oluşturur; Derinöz Barajı ise 2003'te tamamlandı.

İklim

Amasya, Karadeniz iklimi ile İç Anadolu'nun karasal iklimi arasındaki geçiş bölgesindedir. Amasya Belediyesi'ne göre Merzifon, Suluova, Gümüşhacıköy ve Hamamözü Karadeniz iklimine daha yakın özellikler gösterirken, Merkez, Taşova ve Göynücek daha karasaldır. İlkbahar en yağışlı mevsim, temmuz ve ağustos en kurak aylardır. Amasya Meteoroloji İstasyonu'nun 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 469,2 mm'dir.
• En sıcak ay temmuzdur; günlük ortalama sıcaklık 24,2 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 2,8 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 30 Temmuz 2000'deki 45,0 °C'dir. En düşük sıcaklık kaynaklarda −20,4 °C (23 Şubat 1985) ve −21,0 °C (15 Ocak 2008) olarak farklı verilir.

Bitki örtüsü

AFAD planına göre orman ve fundalık alanlar ilin yaklaşık yüzde 38,7'sini kaplar. Amasya Belediyesi, en ormanlık ilçenin Taşova olduğunu belirtir; Akdağ ve Boğalı sıradağlarının kuzey yamaçlarında 1.000 metrenin üzerinde kayın ormanları yer alır. Yükseklerde sarıçam, karaçam ve kayın; alçaklarda kızılçam, ardıç, meşe, gürgen ve titrek kavak görülür.

Depremler

Amasya deprem riski taşıyan bir bölgededir; AFAD planına göre Esençay-Merzifon Fayı şehre yaklaşık 9 km uzaklıktadır. Plana göre tarihî dönemde şehri en çok etkileyen deprem 1668 depremidir; kentteki tarihî yapılarda büyük hasara yol açmıştır. 1942 Niksar-Erbaa ve 1943 Ladik-Tosya depremleri de il çevresini etkiledi.

Tarih: krallar, şehzadeler ve bir genelge

İlk yerleşimler ve Pontus

Amasya Belediyesi'ne göre höyüklerdeki kalıntılar şehrin tarihinin Neolitik ve Kalkolitik çağlara uzandığını gösterir; İlk Tunç Çağı'nda (MÖ 3000-2500) yoğun bir yerleşim vardı. Bölge daha sonra Hititlerin egemenliğine girdi; Doğantepe'de bulunan, MÖ 1400-1200 arasına tarihlenen fırtına tanrısı heykelciği bugün Amasya Müzesi'ndedir. MÖ 750'den sonra Frigler, MÖ 676'da Kimmerler, MÖ 547/46'dan sonra Persler bölgeye hâkim oldu.

Pers kökenli I. Mithridates Ktistes, MÖ 3. yüzyılın başında Pontus Krallığı'nı kurdu ve Amaseia'yı başkent yaptı; kaynaklar kuruluş tarihini MÖ 301 ile 281 arasında farklı verir. Amasya, V. Mithridates Euergetes döneminde (MÖ 150-120) başkentin Sinop'a taşınmasına kadar krallığın merkezi kaldı. MÖ 63'te Pompeius'un Mithridates Eupator'u yenmesiyle şehir Roma'nın eline geçti.

Ünlü coğrafyacı Strabon, MÖ 64-63 dolayında Amaseia'da varlıklı bir ailenin çocuğu olarak doğdu. MÖ 44'te Roma'ya gitti ve yıllarca orada yaşadı. Antik dünyanın halklarını ve yerlerini anlatan Geographika'sında doğduğu şehri ve kral mezarlarını da anlatır.

Bizans, Danişmendliler ve Selçuklular

Bizans döneminde Amasya, Diospontus eyaletinin merkezi, 8. yüzyıldan itibaren de Armeniakon theması içinde önemli bir kentti. Danişmendliler şehri 1075'te aldı ve Harşena Kalesi'ni büyük ölçüde onardı. 1175'te II. Kılıç Arslan Amasya'yı Anadolu Selçuklu topraklarına kattı. Selçuklu döneminde, 1232'de, Vezir Necmeddin Ferruh Bey ile kardeşi Haznedar Yusuf Burmalı Minare Camii'ni yaptırdı. Babai İsyanı da bu dönemde Amasya çevresinde yaşandı.

İlhanlılar ve Darüşşifa

1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra bölge İlhanlıların denetimine girdi. 1308'de İlhanlı hükümdarı Olcaytu ve eşi İldız Hatun adına Darüşşifa (Bimarhane) yapıldı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre yapı hem hastane hem de tıp okulu olarak kullanıldı; burada hastaların müzik ve su sesiyle tedavi edildiği bilinir. Taç kapının kilit taşındaki diz çökmüş insan kabartması ilk kez bu yapıda kullanılmıştır. Bu okulda yetişen cerrah Sabuncuoğlu Şerafeddin, ünlü eseri Kitab-ül Cerrahiye-i İlhaniye'yi yazdı. 1335'te İlhanlı hükümdarı Ebu Said'in ölümünden sonra Amasya 1341'de Eretnalıların egemenliğine girdi.

Şehzadeler kenti

Amasya 1391-1392'de Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldı. 1402 Ankara Savaşı'ndan sonraki Fetret Devri'nde Çelebi Mehmed, Timur'un ordularından korunmak için Harşena Kalesi'ne sığındı ve Amasya'yı merkez edindi. 15. yüzyılın ilk yarısından itibaren Amasya, şehzadelerin sancak beyi olarak görev yaptığı bir sancak ve Rum Eyaleti'nin merkezi oldu. II. Murad, Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid burada sancak beyliği yaptı; II. Murad ile Yavuz Sultan Selim bu şehirde doğdu.

Nisan 1555'in sonunda, Kanuni Sultan Süleyman Amasya'dayken Safevîlerle Amasya Antlaşması imzalandı. Amasya Belediyesi bunu Osmanlı ile Safevî Hanedanı arasında yapılan ilk antlaşma olarak anar.

Amasya Genelgesi

Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a, 25 Mayıs'ta Havza'ya geçtikten sonra 12 Haziran 1919'da Amasya'ya ulaştı. 22 Haziran 1919'da Mustafa Kemal, Rauf Orbay, Refet Bele ve Ali Fuat Cebesoy'un imzasıyla Amasya Genelgesi yayımlandı. Genelge, vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğunu, İstanbul hükümetinin sorumluluğunu yerine getiremediğini ve milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağını ilan etti; Sivas'ta ulusal bir kongre toplanması çağrısında bulundu. Amasya Üniversitesi 17 Mart 2006'da kuruldu.

İlçe ilçe Amasya

Amasya'nın 7 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir; uzaklıklar il merkezinedir.

• Merkez (1.889 km²): İlin en büyük ilçesi. Harşena Kalesi, Kral Kaya Mezarları, Yalıboyu Evleri, Hazeranlar Konağı, Bayezid Külliyesi, Darüşşifa, Şehzadeler Müzesi ve Amasya Müzesi buradadır. Geldingen Ovası bu ilçededir.
• Taşova (971 km²; 48 km): İlin en ormanlık ilçesi. Borabay Gölü buradadır; coğrafi işaretli Amasya çiçek bamyası ağırlıklı olarak bu ilçede yetişir.
• Merzifon (888 km²; 46 km): Amasya Merzifon Havalimanı ve Merzifon Ovası buradadır. Coğrafi işaretli Merzifon keşkeğiyle ve kamçılı tezgâhta dokunan peştamal ve çarşaflarıyla bilinir; organize sanayi bölgesiyle ilin sanayi merkezlerindendir.
• Gümüşhacıköy (629 km²; 68 km): Kenevir ya da keçi kılından eğrilen kırnap (halat) yapımı bu yörede yaygındır.
• Göynücek (591 km²; 46 km): Karasal iklimin hâkim olduğu ilçelerden.
• Suluova (456 km²; 27 km): Suluova Ovası'nın merkezi. 1954'te kurulan şeker fabrikası ilin modern sanayileşmesinin başlangıcı sayılır; Yedikır Barajı bu ilçenin güneyindedir.
• Hamamözü (204 km²; 90 km): İlin en küçük ve il merkezine en uzak ilçesi.

Kültür ve yaşam

Yalıboyu ve şehir dokusu

Amasya'nın kartpostallık görüntüsü, Yeşilırmak kıyısındaki Yalıboyu Evleri'dir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün de tanıttığı bu Osmanlı evleri bir ya da iki katlıdır; ahşap iskeletleri kerpiçle doldurulmuştur. Arkalarında Harşena Dağı'nın kayalıkları ve kral mezarları yükselir; bu manzara şehrin simgesidir.

Şehzadeler Müzesi

Yalıboyu'nda, Alçak Köprü'nün dibinde, eski şehir surları üzerindeki iki katlı ahşap yapıda bulunan Şehzadeler Müzesi, şehzadelik yıllarını Amasya'da geçiren Osmanlı padişahlarının heykellerini ve dönemin kıyafetlerini sergiler. Müze, Amasya'nın "Şehzadeler Kenti" kimliğini yaşatır.

Ferhat ile Şirin

Amasya, Ferhat ile Şirin efsanesinin geçtiği yerlerden biri olarak anılır. Şehre su taşımak için yapılan Ferhat Su Kanalı, yöre halkınca efsanedeki Ferhat'ın dağı delerek açtığı su yolu olarak bilinir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kanalı geç Helenistik ya da erken Roma dönemine tarihler; tünellerle ve su kemerleriyle ilerleyen kanalın yaklaşık 2 km'lik bir bölümü bugün Ferhatarası'nda karayolunun yanında görülebilir.

Sanat: mimari, müzeler ve el emeği

Harşena Kalesi ve Kral Kaya Mezarları

Harşena Dağı'nın sarp kayalıkları üzerindeki Amasya Kalesi, Pers, Pontus, Roma ve Bizans dönemlerinde defalarca saldırıya uğrayıp yeniden yapıldı ve 18. yüzyıla kadar kullanıldı. Yaklaşık 2 km uzunluğundaki surlar, kaleden nehre kadar sekiz kademe hâlinde iner; Helkıs, Saray, Maydonos ve Meydan adlı dört kapısı vardır. Kalenin altındaki kayaya oyulmuş Cilanbolu tüneli, 150'yi aşkın basamakla sarnıca iner.

Kalenin güney eteğindeki Kızlar Sarayı bölgesinde, Pontus krallarına ait anıtsal kaya mezarları yer alır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü buradaki beş büyük mezarı kurucu kral I. Mithridates Ktistes'ten I. Farnakes'e kadar beş krala bağlar ve vadide toplam 18 kaya mezarı olduğunu belirtir. Mezarlar kalker kayaya dikey olarak, U biçiminde oyulmuştur; galerilerle ana kayadan ayrılmış, merdivenlerle birbirine bağlanmıştır. Vikipedi'ye göre yükseklikleri 8 ile 15 metre arasındadır; en büyüğü I. Farnakes'e atfedilir. Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü listeye giriş yılını 2015, Vikipedi 2014 olarak verir.

Selçuklu ve Osmanlı yapıları

Burmalı Minare Camii (1232) adını, taş minaresinin burmalı gövdesinden alır. Darüşşifa (1308), klasik Selçuklu medrese planında, eyvanlı ve revaklı avlusuyla inşa edildi; 1992-1997'deki restorasyondan sonra bugün konserlerin verildiği bir müzik akademisi ve Türk müzik aletleri sergisi olarak kullanılır. Sultan II. Bayezid Külliyesi 1486'da tamamlandı; cami, medrese, imaret, çeşme ve kütüphaneden oluşan külliye şehrin en büyük külliyesidir. Cami, iki kubbeyle örtülü harim ve beş kubbeli son cemaat yeriyle ters T planlıdır ve iki minarelidir.

Hazeranlar Konağı, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre 1865'te Hasan Talat Efendi tarafından kız kardeşi Hazeran Hanım adına yaptırıldı; bazı kaynaklar yapım yılını 1872 olarak verir. Haremlik ve selamlık bölümleri, merkezi sofa çevresinde dört eyvanıyla klasik Osmanlı sivil mimarisini yansıtır. 1979-1984 arasındaki restorasyondan sonra müze-ev olarak açılan konakta halı, kilim, mutfak eşyası, bindallı ve gümüş takıların da aralarında bulunduğu 984 etnografik eser sergilenir; bodrum katı sanat galerisidir.

Amasya Müzesi

Amasya Müzesi'nin temeli, 1925'te Bayezid Külliyesi medresesinin iki odasında oluşturulan bir eser deposuna dayanır; müze 1958'de resmen kuruldu ve bugünkü binasında 14 Haziran 1980'de ziyarete açıldı. Müzenin en çok ziyaret edilen bölümü, bahçedeki I. Mesud Türbesi'nde sergilenen altı İlhanlı dönemi mumyasıdır. Hitit fırtına tanrısı heykelciği ve Selçuklu döneminden kalma, Gökmedrese Camii'nin çift kanatlı ahşap kapıları da müzenin önemli eserlerindendir.

El sanatları

• Halı ve kilim: Yassıçal beldesinde ve Sarıyar köyünde yeniden ekonomik bir uğraşa dönüşmüştür.
• Peştamal ve çarşaf dokuma: Merzifon yöresinde kamçılı tezgâhlarda dokunur; motiflerle süslenir.
• Kırnap (halat eğirme): Gümüşhacıköy yöresinde kenevir ya da keçi kılından çuval, heybe, torba ve halat yapılır.
• İğne oyası: Yörenin her yerinde yazma kenarlarında, yaka çiçeği, mendil ve para kesesinde kullanılır.
• Teneke semaver, ağaç ve demir işleri: Çay geleneğinin ürünü olan semaverler; saz, ud ve kanun gibi çalgılar; balta, keser ve sacayağı gibi demir eşyalar.

Amasya mutfağı

Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı'nın Ocak 2023 tarihli açıklamasına göre Amasya'nın 18 coğrafi işaretli ürünü vardır; son tescil alan ürün Amasya cevizli ballı baklavasıdır. Bunların başlıcaları şunlardır:

• Amasya misket elması: 14 Mart 2019'da menşe adıyla tescil edildi. İnce kabuklu, gevrek ve sulu bir elmadır; eylül ortasından ekim sonuna kadar toplanır.
• Merzifon keşkeği (2011): Büyükbaş eti, nohut ve aşurelik buğdayla yapılır; taş fırında yaklaşık on iki saat pişirilip ahşap kaşıkla karıştırılarak sakız kıvamına getirilir.
• Amasya çiçek bamyası (2018): Haziran-ekim arasında toplanıp ipe dizilerek kurutulur; ağırlıklı olarak Taşova'da yetişir.
• Yemekler: Amasya baklalı dolması, etli çiçek bamyası, Amasya keşkeği ve patlıcan pehli.
• Çorbalar: Toyga çorbası ve çatal çorbası.
• Hamur işleri ve tatlılar: Amasya çöreği, burmalı Amasya çöreği, Amasya yağlısı, kaypak, yanuç, cevizli ballı baklava, unutma beni tatlısı ve ayva gailesi.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bunlara sakala çarpan çorbası, madımak, mumbar, pirpirim, sirkeli ciğer, dene hasudası, höşmerim, şeker böreği, vişneli ekmek, zerdali gailesi, bişi, cızlak, ekmek aşı (papara) ve eli böğründe gibi yemekleri de ekler.

Mevsim mevsim Amasya

• İlkbahar: İlin en yağışlı mevsimidir. Meyve bahçeleri çiçeklenir; Yeşilırmak kıyısında yürüyüş için en güzel dönemdir.
• Yaz: Temmuzda günlük ortalama 24,2 °C'dir; temmuz ve ağustos en kurak aylardır. Haziran-ekim arasında çiçek bamyası toplanır. Borabay Gölü serin bir kaçış noktasıdır.
• Sonbahar: Eylül ortasından ekim sonuna misket elması hasat edilir. Borabay Gölü çevresindeki ormanlar sonbahar renklerine bürünür.
• Kış: Ocakta günlük ortalama 2,8 °C'dir. Kar yağdığında Harşena'nın kayalıkları ve Yalıboyu evleri ayrı bir görünüm kazanır.

Ekonomi

Amasya ekonomisinin temeli tarım ve tarıma dayalı sanayidir. Meyvecilikte misket elması öne çıkar; Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı'nın yatırım rehberine göre il, 2013'te Türkiye kiraz üretiminin yaklaşık yüzde 8'ini karşıladı. Şeftali, armut, ayva, kayısı, üzüm, erik, bamya, buğday, şeker pancarı ve haşhaş da yetiştirilir. 1954'te kurulan Suluova Şeker Fabrikası ilin modern sanayileşmesinin başlangıcı sayılır. Merzifon Organize Sanayi Bölgesi'nde elektrikli makine, plastik, metal ve gıda sektörleri ağırlıktadır. Amasya beji mermeri de 2018'de menşe adıyla tescil edilmiştir. Tarihî şehir dokusu, müzeleri ve Borabay Gölü ile turizm giderek büyüyen bir gelir kaynağıdır.

Amasya'ya nasıl gidilir?

• Havayolu: Amasya Merzifon Havalimanı 20 Haziran 2008'de sivil uçuşlara açıldı; Merzifon'daki askerî hava üssünü ortak kullanır.
• Karayolu: İl merkezi Samsun'a 131 km, Çorum'a 92 km, Tokat'a 114 km, Ankara'ya 336 km uzaklıktadır.
• Demiryolu: Samsun-Sivas demiryolu Amasya'dan geçer.
• İlçelere uzaklık: Suluova 27 km, Merzifon ve Göynücek 46 km, Taşova 48 km, Gümüşhacıköy 68 km, Hamamözü 90 km; Borabay Gölü yaklaşık 62 km.