Gümüşhane

Gümüşhane: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Gümüşhane, adını toprağının altındaki gümüşten alır. Doğu Karadeniz'in denize kıyısı olmayan, ortalama 1.210 metre yükseklikteki bu il, yüzyıllar boyunca Trabzon'dan Erzurum'a ve İran'a uzanan transit yolun üzerinde kaldı. Kuzeyinde Zigana'nın ormanları ve Karaca Mağarası'nın damlataşları, güneyinde Kelkit'in geniş ovaları ve Roma lejyonlarının beklediği Satala vardır. Bu yazıda Gümüşhane'yi coğrafyasından tarihine, ilçelerinden sofrasına kadar tek yerde, sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: yüksek bir iç Karadeniz ili

Konum ve sınırlar

Gümüşhane, Doğu Karadeniz Bölgesi'nin iç kesiminde yer alır ve denize kıyısı yoktur. Kuzeyinde Trabzon, doğusunda Bayburt, batısında Giresun, güneyinde Erzincan bulunur. Harita Genel Müdürlüğü verisine göre yüzölçümü 6.668 km²'dir; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise 6.575 km² değerini verir. Ortalama yükseltisi yaklaşık 1.210 metredir; il merkezi 1.153 metrededir.

İl iki farklı yüze sahiptir. Kuzeyde Harşit Çayı ve kollarının açtığı derin vadiler uzanır; il merkezi, Torul ve Kürtün bu vadilerdedir. Güneyde ise Kelkit ve Şiran ovalarının bulunduğu yüksek düzlükler başlar. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre arazinin yaklaşık yüzde 60'ı dağ, yüzde 29'u plato, yüzde 11'i ovadır.

Dağlar

Gümüşhane'yi dört yandan dağlar çevreler: kuzeyde Zigana-Trabzon Dağları, güneyde Çimen Dağları, batıda Giresun Dağları, doğuda Pulur ve Soğanlı Dağları. Başlıca zirveler şunlardır:

• Abdal Musa Tepesi – 3.331 m: İlin en yüksek noktasıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Doğu Karadeniz'de Kaçkar'dan sonra ikinci sıradadır.
• Çakır Göl Tepesi – 3.063 m: Kuzeydeki Zigana-Trabzon Dağları'nın zirvesi.
• Sarıyer Tepeleri – 2.919 m: Batıdaki Giresun Dağları üzerinde.
• Akdağ – 2.710 m: Güneydeki Çimen Dağları'nın zirvesi.
• Zigana Dağı – 2.030 m: Trabzon'a giden tarihî yolun aştığı dağ.

Kostan, Teslim, Vauk, Tersun, Pöske, Soğanlı ve Gavur dağları 1.800-2.700 metre arasında yükselir; il merkezindeki Kuşakkaya ve Alemdar tepeleri 2.000 metreye yaklaşır. Gavur Dağları, Pleistosen buzullaşmasının izlerini taşıyan nadir alanlardandır: dağ üzerinde tabanları 2.720-2.970 metre arasında değişen 12 büyük sirk grubu belirlenmiştir. Sürgüler, hörgüç kayalar, tekne vadiler ve morenler buzul aşındırmasının diğer izleridir.

Ovalar

Güneydeki iki büyük ova ilin başlıca tarım alanlarıdır. Kelkit Ovası yaklaşık 1.450-1.750 metre yükseklikte ve 280 km²; Şiran Ovası yaklaşık 1.250-1.500 metre yükseklikte ve 256 km²'dir. İki ova birlikte yaklaşık 536 km² tutar.

Akarsular ve barajlar

• Harşit Çayı: Vauk Dağı'nın kuzey eteklerinde Sifon Deresi adıyla doğar ve il sınırları içinde yaklaşık 142 km akar. Giresun'un Tirebolu ilçesinde Karadeniz'e dökülür. Kuzeydeki vadilerin ana damarıdır; bugünkü Gümüşhane şehri bu vadide kuruludur. Üzerinde Torul ve Kürtün barajları vardır.
• Kelkit Çayı: Kolları Teslim, Sıpikor ve Çimen dağlarında doğar. İlin güneyini geçerek Yeşilırmak'a karışır ve Samsun'un Çarşamba ilçesinde Yeşilırmak adıyla Karadeniz'e ulaşır. Kelkit'teki Sadak Barajı bu havzadadır.
• Musalla Deresi: Harşit'e akan bu derenin yamaçlarında Osmanlı döneminin Eski Gümüşhane'si kuruldu.
• Çağlayandibi Deresi: Örümcek Ormanları'nın bulunduğu derin vadiden akar ve 15 metreden dökülerek Çağlayandibi Şelalesi'ni oluşturur.

Tabiat parkları, şelaleler ve mağaralar

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Gümüşhane'de beş tabiat parkı sayar: Artabel Gölleri, Çağlayandibi Şelalesi, Tomara Şelalesi, Limni Gölü ve Örümcek Ormanları.

Şiran'daki Tomara Şelalesi, dağın eteğindeki çok sayıda kaynaktan çıkan suyla beslenir; yöre halkı bu kaynaklara "Kırk Gözeler" der. Su kademeli olarak yaklaşık 25 ve 15 metre yükseklikten dökülür. Şelale 2011'de tabiat parkı olarak kabul edildi; Şiran ilçe merkezine 23 km, Gümüşhane'ye 113 km uzaklıktadır.

Kürtün'deki Çağlayandibi Şelalesi Tabiat Parkı, Gümüşhane'ye 64 km uzaklıkta, 870 metre yükseklikte ve 168 dekarlık bir alandır.

Karaca Mağarası, Torul'a bağlı Cebeli köyü sınırlarında, 1.550 metre yükseklikte bir damlataş mağarasıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü şehir merkezine yaklaşık 17 km uzaklıkta olduğunu belirtir. Mağaranın uzunluğu kaynaklarda farklı verilir: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 150 metre, Vikipedi yaklaşık 105 metre yazar. Ortalama tavan yüksekliği 18 metre, toplam alanı yaklaşık 1.500 m²'dir; birbirine bağlı dört salondan oluşur. Yöre halkının bildiği mağara, jeoloji mühendisi Şükrü Eroz'un 1983-1990 arasındaki araştırmalarıyla tanındı ve 1996'da turizme açıldı.

İklim

Gümüşhane, Doğu Anadolu ile Karadeniz iklimi arasındaki geçiş bölgesindedir ve karasal iklim görülür. Köppen sınıflandırmasına göre Dsb tipindedir: kışlar soğuk ve genellikle karlı, baharlar yağmurlu, yazlar ılıktır. Hâkim rüzgâr batıdan eser. Meteoroloji istasyonunun 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 465,9 mm'dir; Karadeniz kıyısındaki illerin çok altındadır.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 20,6 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama −1,4 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 41,1 °C (2 Ağustos 2017), en düşük sıcaklık −25,7 °C'dir (22 Şubat 1985).

Bitki örtüsü ve yaban hayatı

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre 2.100 metreye kadar çam, göknar, ladin, sarıçam, meşe, titrek kavak, ıhlamur, ceviz, kiraz, yabani elma, mahlep, ardıç, kuşburnu ve alıç gibi çok sayıda odunsu bitki yetişir. İl merkezi çevresinde peygamber çiçeği, başlık otu ve saman çiçeği gibi otsu ve endemik türler görülür. Tavşan, tilki, sansar, karaca, dağ keçisi, ayı, kurt, yaban domuzu ve sincap ilin memelilerindendir. Kartal, akbaba, atmaca, keklik, kumru, baykuş ve kuzgunun da aralarında bulunduğu en az 30 kuş türü kaydedilmiştir.

Tarih: gümüş yolunun şehri

İlk çağlar ve Roma

Gümüşhane'nin ilk kuruluş tarihi bilinmez; şehir tarih boyunca iki kez yer değiştirmiştir. Arkeolog K. Kökten bölgede 21 doğal ve 1 yapay mağara tespit etmiştir. Bölgeye dair en eski yazılı kayıtlar Hitit kaynaklarındadır.

Roma döneminde bölge stratejik önem kazandı. İmparator Vespasianus (69-79) döneminde Trabzon ile Satala arasında önemli bir yol yapıldı. Bugün Kelkit'in Sadak köyü olan Satala'yı İmparator Trajan 115'te ziyaret etti ve burada Kafkas ve Karadeniz prenslerinin bağlılığını kabul etti. Trajan büyük olasılıkla XV. Apollinaris Lejyonu'nu buraya yerleştirdi ve büyük kalıcı karargâhın yapımını başlattı; lejyon 5. yüzyıla kadar burada kaldı. Yaklaşık 15,7 hektarlık lejyon kalesinin surları harap durumdadır, ancak hatları dört yanda kısmen izlenebilir. 530'da Bizans ordusu Persleri Satala surları önünde yendi. 1872'de Sadak dışındaki bir tarlada bulunan, gerçek boyuttan büyük Helenistik bronz heykel başı, Satala Afroditi adıyla bugün British Museum'dadır.

Canca: ilk Gümüşhane

İlk Gümüşhane, bugünkü şehrin kuzeybatısındaki Canca mevkiinde, gümüş madenlerinin bulunduğu yerde kuruldu. Bizans döneminde Canca Kalesi, maden faaliyetleri nedeniyle "gümüş şehri" anlamına gelen Argyropolis adıyla anıldı. Malazgirt'ten sonraki dönemde Emir Mengücek Gazi bölgeyi ele geçirdi. 1467'de Akkoyunlular'ın eline geçen bölge, 1473'teki Otlukbeli Savaşı'nın ardından Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Osmanlı dönemi: Eski Gümüşhane

Kanuni Sultan Süleyman, yeni bulunan maden yataklarına yakın bir yerde Süleymaniye Camii'ni ve çevresinde yaklaşık 50 ev yaptırdı. Bugün "Eski Gümüşhane" olarak bilinen bu yerleşim, Harşit'e akan Musalla Deresi'nin yamaçlarında, bugünkü şehirden yaklaşık 4 km uzaklıktadır. Evliya Çelebi 1647'de bölgeye geldiğinde yaklaşık 70 gümüş ocağı bulunduğunu kaydetti. IV. Murad dönemi (1623-1640) şehrin en çok geliştiği dönemlerden biri oldu.

1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Rus kuvvetleri şehre ulaşamadı, ancak yakındaki Hart Ovası'na kadar geldi; savaş nüfus kaybına ve madenciliğin gerilemesine yol açtı. Madenciliğin yerini giderek meyvecilik aldı: 1847'de bölgeden geçen Hommaire de Hell meyve bahçelerini ve armut ticaretini anlattı. 1867'deki idari düzenlemeyle Gümüşhane, Trabzon vilayetine bağlı bir sancak merkezi oldu.

Rus işgali ve Cumhuriyet

Birinci Dünya Savaşı'nda Gümüşhane 20 Temmuz 1916'dan 15 Şubat 1918'e kadar Rus işgalinde kaldı; Ruslar, Çarlığın yıkılmasının ardından çekildi. Şehir daha sonra Trabzon-Erzurum-İran transit yolunun kenarından Harşit Vadisi'ndeki yeni yerleşime taşındı; bu, şehrin ikinci yer değiştirmesiydi. 1922'de hükümet konağı yapıldı ve Gümüşhane Cumhuriyet'in ilk yıllarında vilayet merkezi oldu. Gümüşhane Üniversitesi 2008'de kuruldu.

İlçe ilçe Gümüşhane

Gümüşhane'nin 6 ilçesi vardır. İlçe yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (1.889 km²): İlin en büyük ilçesi. Harşit Vadisi'ndeki şehir, Süleymaniye Mahallesi (Eski Gümüşhane), Dumanlı köyündeki Santa harabeleri, Taşköprü Yaylası ve gudu (güveç) yapımıyla bilinen Dölek köyü buradadır.
• Kelkit (1.571 km²): Güneydeki Kelkit Ovası'nın ilçesi. Antik Satala (Sadak köyü) ve Sadak Barajı buradadır; zilli kilimiyle bilinir.
• Torul (973 km²): Trabzon yolu üzerindeki ilçe. Karaca Mağarası, Torul Kalesi ve cam seyir terası buradadır; Zigana'ya giden yol da bu ilçeden geçer. Çil peyniri Torul yöresine özgüdür.
• Şiran (965 km²): Şiran Ovası'nın ilçesi. Tomara Şelalesi buradadır; ala kilimiyle bilinir.
• Kürtün (917 km²): Kuzeybatıdaki ilçe. Örümcek Ormanları, Çağlayandibi Şelalesi, Kürtün Barajı ve Kadırga Yaylası buradadır; ipek halısıyla bilinir.
• Köse (353 km²): İlin en küçük ilçesi; güneydeki yüksek düzlüklerde yer alır. Yapımı süren Bayburt-Gümüşhane Havalimanı bu ilçededir.

Kültür ve yaşam

Yayla hayatı ve şenlikler

Yaz aylarında Gümüşhane'nin yaylalarında şenlikler yapılır. Kürtün'ün Süme köyü sınırlarındaki Kadırga Yaylası, il merkezine 90 km uzaklıktadır ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre burada her yıl yayla şenlikleri düzenlenir. Kadırga, Trabzon, Gümüşhane ve Giresun'a bağlı yerleşimlerin topraklarının buluştuğu ağaçsız bir dağ düzlüğüdür; şenlik temmuzun üçüncü haftasında üç gün sürer ve komşu illerin halkını bir araya getirir.

Temmuzda düzenlenen Santa ve Taşköprü Kültür ve Yayla Şenlikleri ise tarihî Santa harabelerini Taşköprü Yaylası'yla buluşturur. Şenlikte zirve tırmanışları, doğa yürüyüşleri ve halk oyunları gösterileri yapılır, kemençe eşliğinde horon oynanır.

Santa

Merkez ilçeye bağlı Dumanlı köyü sınırlarındaki Santa, il merkezine yaklaşık 72 km uzaklıkta bir dağ yerleşimidir. Kuruluş tarihi kaynaklarda farklı verilir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Santa'nın 1460'lı yıllarda Osmanlı'nın Trabzon'u almasının ardından sahilden göç eden Rumlarca kurulduğunu ve yaklaşık 500 yıl yaşandığını yazar; başka kaynaklar kuruluşu 17. yüzyıla tarihler. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre yerleşim yedi mahalleden oluşur; her mahallede en az bir kilise ve bir-iki çeşme, ayrıca bir Rum okulu vardır. 1700-1900 arasında yaklaşık 5 bin kişinin yaşadığı Santa, 20. yüzyılın başındaki mübadeleyle boşaldı. Harabeler 1999'da 1. ve 3. derece arkeolojik sit alanı ilan edildi. Santa'ya Taşköprü Yaylası üzerinden ulaşılır; yerleşim, Kazıkbeli, Kadırga, Zigana ve Taşköprü yaylalarını birbirine bağlayan Yeşilyol güzergâhının üzerindedir.

Sanat: oyun, el emeği ve mimari

Halk oyunları

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Gümüşhane'yi halk oyunları bakımından zengin bir il olarak tanımlar ve bu zenginliği büyük ölçüde ilin coğrafyasına bağlar: her yörenin, hatta yörelerdeki yerleşimlerin kendine özgü oyun çeşitlemeleri vardır. Oyunlar ortak yaşamı, konukseverliği ve yiğitliği anlatır; düğün törenlerinde ve seyirlik oyunlarda oynanır. Zamanla bu gelenekler, kendine özgü bir Gümüşhane kimliğinde birleşmiştir. Kuzeydeki yayla şenliklerinde kemençe eşliğinde horon oynanır.

El sanatları

• Zilli kilim (Kelkit): Elde eğrilmiş yün ipliklerle ve doğal boyalarla, tek parça hâlinde büyük boyutlarda dokunur.
• Ala kilim (Şiran): Şiran köylerinde el tezgâhlarında keçi kılı ve yün iplikle dokunur; genellikle 1,5×3 ve 3×4 metre boyutlarındadır.
• İpek halı (Kürtün): 1980'den sonra Halk Eğitim kurslarıyla yaygınlaştı. 60×120 cm'lik bir halı için yaklaşık 4 kg ipek iplik gerekir.
• Gudu (güveç): Merkez ilçeye bağlı Dölek köyünde topraktan yapılan pişirme kaplarıdır. Ustaları genellikle kadınlardır ve sanat anadan kıza aktarılır.
• Giyim ve dokumalar: Şal, keten ya da kevek işlik, camadan, yün kaytonlar, peştamal, şalvar ve yelek.
• Ahşap ve metal işleri: Boynuz kaplı bıçaklar, tahta kepçe, oklava ve sofra; yayık, külek ve el kantarı. Kürtün'de ağaç ve demir işlemeciliği sürer.
• Gümüş işlemeciliği, ile adını veren madenin geleneğini sürdürür.

Mimari ve tarihi yapılar

Süleymaniye Mahallesi, Kanuni döneminde kurulan Eski Gümüşhane'dir ve 3. derece kentsel ve doğal sit alanıdır.

Torul Kalesi, Bizans döneminde Ardasa adıyla anılan Torul'da, "Kastel Tepesi" olarak bilinen bir gözetleme noktasındadır ve Trabzon Komnenosları tarafından kullanılmıştır. Kaleyi gören gezginlerden Lynch ve Cumont onun ortaçağdan kalma olabileceğini yazmış; Cumont at nalı biçimindeki kalenin dereye hâkim konumunu övmüştür. Savunma ve gözetleme amaçlı kale, Fatih Sultan Mehmed döneminde Osmanlı'ya geçti. Kalenin yakınındaki zirvede, yerden 240 metre yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek örneklerinden sayılan cam seyir terası vardır. Teras, il merkezinin yaklaşık 24 km kuzeybatısında, Gümüşhane-Trabzon karayoluna yaklaşık 2 km uzaklıkta, Harşit Vadisi'ne bakan Kale Tepe'dedir ve 2018'de turizme açıldı. Torul yakınlarındaki Panaghia Manastır Kilisesi, Gümüşhane'nin yedi büyük manastırından biri olarak anılır.

Gümüşhane mutfağı

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Gümüşhane'de beslenme temel olarak tarım ürünlerine, özellikle tahıla dayanır. Tarhana, bulgur, yarma ve erişte yazdan hazırlanır. Yörede yetişen elma, armut, erik ve dut kurutularak kışa saklanır.

• Pestil: Dut şırasından yapılır; pekmezle birlikte ilin özgün yiyecekleri arasında sayılır.
• Köme (küme): İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre fındık ya da ceviz içinin şekere batırılmasıyla elde edilir. Coğrafi işaret tanımına göre ipe dizilen cevizler dut şırasıyla hazırlanan karışıma en az üç kez batırılıp her seferinde kurutulur. Gümüşhane kömesi 11 Nisan 2004'te mahreç işareti olarak tescil edildi.
• Sıron: Yufkadan yapılır.
• Tuhala: Süt kaymağına un katılarak yapılır.
• Çil peyniri: Torul yöresinde yaygın olan küp peyniridir.
• Lemis, işli mantı ve burma tatlısı da ilin yöresel lezzetleri arasında anılır; erişte tatlısı ve fasulyeli bulgur da yöre mutfağındandır.
• Kuşburnu: İlin tanınan ürünlerindendir.

Mevsim mevsim Gümüşhane

• İlkbahar: Bahar yağışları çoğunlukla yağmur şeklindedir; Çağlayandibi Şelalesi karların erimesiyle coşar.
• Yaz: Ağustos en sıcak aydır, ancak günlük ortalama 20,6 °C ile serin geçer. Temmuzda Kadırga ile Santa ve Taşköprü şenlikleri yapılır. Yaylalar, Santa, Limni Gölü ve Karaca Mağarası için en uygun mevsimdir.
• Sonbahar: Elma, armut, erik ve dut kurutulur; kışlık tarhana, bulgur ve erişte hazırlığı tamamlanır.
• Kış: Ocak en soğuk aydır ve kışlar genellikle karlıdır. Zigana Kış Turizm Merkezi'nde kayak yapılır.

Ekonomi

Gümüşhane'nin ekonomisi yüzyıllarca gümüş madenciliğine dayandı; Evliya Çelebi'nin 1647'de saydığı yaklaşık 70 ocak bu dönemin göstergesidir. 19. yüzyılda madencilik geriledi ve yerini meyveciliğe bıraktı. 1869'da bölgeyi gezen Théophile Deyrolle, şehrin yaklaşık 800 haneden oluştuğunu ve yılda 30-40 bin testi üretildiğini yazdı. Bugün pestil, köme ve kuşburnu ürünleri ilin en tanınan ürünleridir; köme coğrafi işaretlidir ve üretim bölgesi merkez ile Kelkit, Köse, Şiran, Torul ve Kürtün ilçelerini kapsar. Harşit üzerindeki Torul ve Kürtün barajları ile Kelkit'teki Sadak Barajı ilin su kaynaklarını değerlendirir. Karaca Mağarası, Torul cam terası, şelaleler, yaylalar ve Zigana ile turizm de giderek önem kazanmaktadır.

Gümüşhane'ye nasıl gidilir?

• Karayolu: Trabzon'dan gelen yol Zigana'yı, 4 Mayıs 2023'te açılan 14.481 metrelik Zigana Tüneli'yle geçer; Torul ile Trabzon'un Maçka ilçesini bağlayan tünel Türkiye'nin en uzun tünelidir. Gümüşhane, tarihî Trabzon-Erzurum-İran transit yolunun üzerindedir.
• Havayolu: İlde henüz uçuşa açık bir havalimanı olduğunu doğrulayamadık. Köse'de yapımı süren Bayburt-Gümüşhane Havalimanı'nın 2026 sonuna kadar hizmete açılması planlanıyor. En yakın havalimanı Trabzon Havalimanı'dır.
• Önemli mesafeler (il merkezinden): Karaca Mağarası yaklaşık 17 km, Torul cam terası yaklaşık 24 km, Çağlayandibi Şelalesi 64 km, Santa yaklaşık 72 km, Kadırga Yaylası 90 km, Tomara Şelalesi 113 km.