Karabük

Karabük: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Karabük, iki ayrı yüzü olan bir ildir. Bir yanında 1930'larda bir demiryolu istasyonunun ve Türkiye'nin ilk ağır sanayi hamlelerinden birinin çevresinde büyüyen genç bir sanayi şehri; öbür yanında Osmanlı çarşısı ve konaklarıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki Safranbolu vardır. İlin üçte ikisini kaplayan ormanlar, kanyonlar ve mağaralar da bu iki yüzü çevreler. Bu yazıda Karabük'ü coğrafyasından tarihine, altı ilçesinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: Filyos Vadisi ve ormanlar

Konum ve sınırlar

Karabük, Batı Karadeniz'in iç kesiminde yer alır ve denize kıyısı yoktur. Tarım ve Orman İl Müdürlüğü'ne göre kuzeyinde Bartın, kuzeydoğusunda ve doğusunda Kastamonu, güneydoğusunda Çankırı, güneybatısında Bolu, batısında Zonguldak bulunur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 4.142 km²'dir. Şehir merkezi 301 metre yüksekliktedir.

TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 249.614'tür; bu, bir yıl öncesine göre 864 kişi azdır.

Dağlar ve yaylalar

Tarım ve Orman İl Müdürlüğü'nün verdiği başlıca yükseltiler şunlardır:

• Keltepe – yaklaşık 2.000 m: Merkez ilçededir ve ilin en yüksek noktasıdır. Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı yüksekliği 1.999 m olarak verir ve Keltepe'yi Batı Karadeniz Bölgesi'nin en yüksek noktası olarak anar.
• Sarıçiçek Tepesi – 1.750 m: Safranbolu'dadır.
• Hodulca Dağı – 1.700 m: Eskipazar'dadır.
• Kıraç Tepesi (Ovacık) ve Keçikıran Tepesi (Yenice) yaklaşık 1.400 metreye ulaşır.
• Soğanlı Dağları ilin güney sınırı boyunca uzanır.

Sorgun Yaylası yaklaşık 1.650, Sarıçiçek Yaylası yaklaşık 1.700 metre yüksekliktedir.

Akarsular ve kanyonlar

İlin en önemli akarsuyu 288 km uzunluğundaki Filyos Çayı'dır; vadisi ili doğu-batı yönünde boydan boya geçer. Araç Çayı ve Çankırı sınırından gelen Soğanlı Çayı Filyos'a karışır. Eskipazar Çayı da ilin öteki önemli akarsularındandır.

• Tokatlı Kanyonu: Safranbolu'dadır; yaklaşık 550 metre rakımdadır. Kanyon duvarları 50-100 metre yüksekliğe, genişliği 100-180 metreye ulaşır. Kanyon boyunca yaklaşık 9 km'lik bir yürüyüş parkuru vardır.
• Kristal Cam Teras: 2012'de kanyonun üzerine yapılan cam seyir terası, yerden yaklaşık 80 metre yüksekliktedir. 11 metre genişliğindeki teras 75 ton taşıyabilecek şekilde tasarlanmıştır.
• Şeker Kanyonu: Yenice'dedir; yaklaşık 6,5 km uzunluğundadır.

Bulak Mencilis Mağarası

Safranbolu yakınındaki Bulak Mencilis Mağarası'nın toplam uzunluğu yaklaşık 6,5 km'dir; bunun yaklaşık 2,5 km'si haritalanmıştır. Mağaranın ışıklandırılmış ilk 380 metresi ziyarete açıktır. Mağara yıl boyunca yaklaşık 15 °C'dir. Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı onu Türkiye'nin dördüncü büyük mağarası olarak anar.

Yenice Ormanları

Tarım ve Orman İl Müdürlüğü'ne göre ormanlar ilin yaklaşık %65'ini, yani 271 bin hektardan fazlasını kaplar. Yenice Ormanları, Türkiye'nin en büyük blok ormanlarından biridir ve WWF tarafından korunması gereken 100 alandan biri olarak gösterilmiştir. Ormanlarda toplam 396 km uzunluğunda 21 yürüyüş rotası vardır.

İklim

Karabük, Karadeniz iklimi ile iç kesimlerin karasal iklimi arasında bir geçiş bölgesindedir. Şehir merkezi Köppen sınıflandırmasında nemli subtropikal (Cfa) gruba girer: yazlar sıcak, kışlar serin ve yağışlıdır. Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 548,7 mm'dir; yılda yaklaşık 125 gün yağış düşer. En yağışlı ay ortalama 81,9 mm ile hazirandır.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 24,0 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama 2,8 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 43,7 °C (ağustos), en düşük sıcaklık −11,8 °C'dir (şubat).
• Şehir yılda ortalama 2.088 saat güneş alır.

Tarım ve Orman İl Müdürlüğü'nün yayımladığı verilerde ise yıllık yağış 392,4 mm, ocak ortalaması 0,3 °C, temmuz ortalaması 23,4 °C olarak geçer. Kaynaklar bu farkın nedenini açıklamaz; yukarıdaki değerler Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarıdır.

Tarih: Paflagonya'dan demir-çelik şehrine

Antik çağ ve Hadrianopolis

Karabük ve çevresi antik çağda Paflagonya bölgesinin içindeydi. Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı'na göre Safranbolu'nun bilinen geçmişi MÖ 3000'lere uzanır; bölgede sırasıyla Hititler, Frigler, Lidyalılar, Persler, Pontuslular ve Romalılar hüküm sürdü.

Eskipazar'ın yaklaşık 3 km batısındaki Hadrianopolis, Roma ve Geç Antik Çağ'ın önemli bir kentiydi. 2003'te başlayan kazılarda ortaya çıkan mozaikler, Cennet'in dört ırmağı Phison, Geon, Fırat ve Dicle'nin kişileştirmeleri ile at, geyik, fil, panter ve grifon figürlerini gösterir. Mozaikleri nedeniyle kent "Karadeniz'in Zeugması" olarak anılır.

Türkler ve Osmanlılar

Selçuklular, Çobanoğulları ve Candaroğulları'ndan sonra bölge Osmanlı topraklarına katıldı. Safranbolu'nun eski Türkçe adları Zalifre ve Taraklıborlu'dur; Bizans kaynaklarında Dadybra adıyla geçer. Şehir resmî olarak 1940'ta Safranbolu adını aldı. Karabük adının ise "kara" ile çalılık anlamındaki "bük" sözcüklerinden geldiği düşünülür. Adı, safran ile Yunanca "şehir" anlamına gelen "polis" sözcüğünün birleşiminden gelir.

Sultan İbrahim döneminin kazaskeri Cinci Hoca'nın yaptırdığı han ve hamam, sürgünden İstanbul'a dönüp sadrazam olan Köprülü Mehmet Paşa'nın adak camisi ve Safranbolulu Sadrazam İzzet Mehmet Paşa'nın 18. yüzyılın sonunda yaptırdığı eserler şehrin bu döneminden kalmadır.

Karabük'ün doğuşu

Bugünkü Karabük şehri, Safranbolu'ya bağlı Öğlebeli köyünün yaklaşık 13 haneli küçük bir mahallesiydi. 1935'te açılan Ankara-Zonguldak demiryolunun istasyonu ve ardından kurulan demir-çelik fabrikası, bu küçük yerleşimi bir sanayi şehrine dönüştürdü. Karabük 1938'de belediye, 1953'te ilçe merkezi oldu. 1995'te Zonguldak'tan ayrılarak Türkiye'nin 78. ili oldu; Eflani de aynı yıl Zonguldak'tan Karabük'e bağlandı.

Demir-çelik

Karabük Demir-Çelik Fabrikası'nın temeli 3 Nisan 1937'de atıldı; bu gün Karabük'ün kuruluş günü olarak kutlanır. İlk çalışan bölüm olan santral 1939'da devreye girdi; öteki tesisler sonraki iki yılda üretime başladı. Fabrika Cumhuriyet'in ilk ağır sanayi hamlelerinden biri olarak anılır. Uzun yıllar devlet kuruluşu olarak çalışan işletme, 1995'te özelleştirilerek Kardemir adını aldı. Kure Ansiklopedisi'ne göre bugün yaklaşık 4.100 kişiye iş sağlar. 1984'te kurulan Demir Çelik Sanayi Müzesi şehrin bu geçmişini anlatır.

İlçe ilçe Karabük

Karabük'ün 6 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (790 km²): İlin en büyük ilçesidir. Kardemir, Karabük Üniversitesi ve Demir Çelik Sanayi Müzesi buradadır. İlin en yüksek noktası Keltepe de Merkez ilçe sınırlarındadır.
• Yenice (777 km²): Yenice Ormanları ve Şeker Kanyonu bu ilçededir. Yenice ıhlamur balı, Kasım 2025'te Avrupa Birliği'nde tescil edildi.
• Eskipazar (754 km²): Hadrianopolis antik kenti bu ilçededir. Kure Ansiklopedisi ilçede Kimistene adlı bir Roma kentinin de bulunduğunu yazar. Hodulca Dağı ilçenin en yüksek noktasıdır.
• Safranbolu (750 km²): İlin tarihi ve turistik merkezidir. Osmanlı çarşısı ve konakları, Cinci Hanı, İncekaya Su Kemeri, Tokatlı Kanyonu, Bulak Mencilis Mağarası ve Yörük Köyü buradadır. Safran özellikle şehrin yaklaşık 22 km doğusundaki Davutobası köyünde yetiştirilir.
• Eflani (674 km²): 1995'te Zonguldak'tan Karabük'e bağlandı. Eflani çember bezi ve Eflani hindi bandırması coğrafi işaretlidir.
• Ovacık (398 km²): İlin en küçük ilçesidir. Kıraç Tepesi ilçenin en yüksek noktasıdır.

Safranbolu: korumanın simgesi

UNESCO ve konaklar

Safranbolu, Osmanlı dönemi evlerini ve mimarisini iyi korumuş olmasıyla 17 Aralık 1994'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Şehirde yaklaşık 2.000 geleneksel ev bulunur; bunların yaklaşık 800'ü resmî koruma altındadır. Kaynaklar ilçedeki tescilli eser sayısını 1.008 ile 1.200 arasında verir. Evlerin çoğu 18. ve 19. yüzyıla aittir. Vikipedi'ye göre ilçede 25 cami, 5 türbe, 8 çeşme, 5 hamam, 3 kervansaray, bir saat kulesi, bir güneş saati, kaya mezarları ve tarihi köprüler bulunur. Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı'na göre Safranbolu'yu yılda bir milyondan fazla kişi ziyaret eder. Ajansın aktardığı 2017 verilerine göre ildeki konaklama tesislerine 156.151'i yerli, 46.037'si yabancı olmak üzere 202.188 kişi geldi; ortalama kalış süresi 1,2 gün dolayındaydı.

Yörük Köyü

Safranbolu'ya bağlı Yörük Köyü, Türkmen kökeni ve tarihi yapılarıyla 1997'de koruma altına alındı. Köyde konak, çamaşırhane ve camiler dahil 93 tescilli tarihi eser vardır. Köy, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü'nün (UNWTO) İyileştirme Programı'na dahil edildi.

Safran

Safran (Crocus sativus), ağustos ve eylülde dikilir; ekim ortasından kasım ortasına kadar çiçek açar. Çiçekler sabahın erken saatlerinde, henüz goncayken elle toplanır. 2023'te Safranbolu'nun 8 köyünde 28 üretici, 81 dekarlık alanda 35 kg safran üretti. Safranbolu safranı 18 Mart 2011'de menşe adıyla, 17 Ocak 2024'te Avrupa Birliği'nde tescil edildi.

Festivaller

Uluslararası Altın Safran Film Festivali 2000'den beri her yıl eylülün son haftasında düzenlenir. Kasım ayında ise Safran Hasadı Şöleni yapılır. Yenice'de Zümrüt Yenice Kültür ve Sanat Festivali düzenlenir.

Sanat ve mimari

Cinci Hanı ve Cinci Hamamı

Cinci Hanı'nın kitabesi yoktur; Sultan İbrahim döneminde (1640-1648), büyük olasılıkla 1648'den kısa bir süre önce yapıldığı kabul edilir. Halk arasında ve araştırmacılarca Anadolu kazaskeri Cinci Hoca'ya mal edilir. Han başlangıçta 65 odalıydı; daha sonra odalar bölünerek yaklaşık 180'e çıktı. Yaklaşık 23,5 x 11,5 metrelik avlusu iki katlı revaklarla çevrilidir. Zemin katta atölye, ahır ve depo gibi hizmet mekânları, üst katta yolcuların kaldığı odalar vardı. Avludaki havuz bugün on bir köşelidir; aslında sekiz köşeliydi. Yakındaki Cinci Hamamı 1645'te yapıldı ve kadın-erkek bölümleriyle bugün de hizmet verir.

Köprülü Mehmet Paşa Camii

Caminin yapımı için emir 1658'de verildi; caminin 1661'de tamamlandığı tahmin edilir. Rivayete göre Köprülü Mehmet Paşa, Safranbolu'ya sürgün edildiğinde affedilip İstanbul'a dönerse bir cami yaptıracağını adamıştı. Avlusunda bir güneş saati vardır. Cami 1970, 1995 ve 2019'da restore edildi.

İzzet Mehmet Paşa Camii ve Saat Kulesi

Safranbolulu İzzet Mehmet Paşa, iki kez I. Abdülhamid, bir kez III. Selim döneminde sadrazamlık yaptı. Adını taşıyan cami, son sadrazamlığı sırasında 1794-1798 arasında yapıldı. 13,5 x 13,5 metrelik kare planlı caminin İstanbul'daki Nuruosmaniye Camii'ni andırdığı söylenir; minberinde III. Selim'in tuğrası vardır. Eğimli bir arazide, altından bir dere geçtiği için zemini kemerler üzerine yükseltilmiştir. Caminin çevresinde vakıf dükkânları, bir kütüphane ve iki çeşmeden oluşan küçük bir külliye bulunur. Paşa'nın 1797'de yaptırdığı saat kulesi Anadolu'nun en eski saat kulelerinden biri sayılır ve özgün mekanizması hâlâ çalışır.

İncekaya Su Kemeri

Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı'na göre İzzet Mehmet Paşa tarafından yaptırılan İncekaya Su Kemeri, 116 metre uzunluğunda ve altı kemerlidir. Kristal Cam Teras, su kemerinin bulunduğu kanyona bakar.

Kent Tarihi Müzesi ve Hıdırlık

Kale tepesindeki kesme taştan Eski Hükümet Konağı, kitabesine göre 1904'te yapıldı ve 1976'daki büyük yangına kadar hükümet binası olarak kullanıldı. 2000-2006 arasında restore edilen bina, 8 Şubat 2007'den beri Kent Tarihi Müzesi'dir. Zemin katta lokumcu, yemenici, kunduracı, semerci, demirci ve bakırcı gibi eski esnaf dükkânları canlandırılmıştır. Yaklaşık 800 metrekarelik binanın üst katlarında Safranbolu'nun tarihi, fotoğraflarla Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan geçmişi ve etnografya salonu yer alır. Hıdırlık Tepesi'nde Köstendil Kaymakamı Hasan Paşa'nın 1845 tarihli türbesi ile Dr. Ali Yaver Ataman'ın 1955 tarihli anıt mezarı bulunur.

Hadrianopolis mozaikleri

Eskipazar'daki Hadrianopolis kazılarında mozaiklerin yanı sıra tarih öncesi döneme ait çanak çömlek ve ağırşaklar da bulundu. Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı kentin 2005'te keşfedildiğini yazarken Kure Ansiklopedisi kazıların 2003'te başladığını belirtir.

Karabük mutfağı

• Safranbolu lokumu: 15 Temmuz 2014'te coğrafi işaretle tescil edildi. Safranla tatlandırılan çeşidi safrantat adıyla bilinir.
• Safranlı zerde ve pilav: Safran, Safranbolu mutfağında en çok zerde, pilav ve lokumu tatlandırmak ve renklendirmek için kullanılır.
• Safranbolu kıtırı: Safran, badem, fındık, fıstık ve unla yapılır; Ocak 2021'de coğrafi işaret aldı.
• Peruhi: İçinde keş peyniri bulunan, tereyağı, nane ve pul biberle servis edilen bir Safranbolu mantısıdır. Kıymalı, kırmızı ve yeşil biberle tatlandırılan, salçalı sos ve sarımsaklı yoğurt kullanılmadan servis edilen Rum mantısı da yöreye özgüdür.
• Kuyu kebabı: Kuzu eti yaklaşık 2 metre derinliğindeki bir kuyuda yavaşça pişirilir.
• Bükme: Ispanaklı ve peynirli kapalı bir pidedir.
• Cevizli yayım, susamsız Safranbolu simidi ve Osmanlı macunu da Safranbolu'nun yöresel lezzetlerindendir.
• Eflani hindi bandırması 2017'de coğrafi işaret aldı.
• Safranbolu çarşısında damla sakızlı Türk kahvesi de içilebilir.
• Yenice ıhlamur balı, Yenice ormanlarında üretilir ve Avrupa Birliği coğrafi işaret tescilli ürünler arasındadır.

Mevsim mevsim Karabük

• İlkbahar: Mart ortalaması 7,8 °C, nisan ortalaması 12,1 °C, mayıs ortalaması 16,6 °C'dir.
• Yaz: Ağustosta günlük ortalama 24,0 °C'dir. Yılın en yağışlı ayı hazirandır. Safranbolu'da yazın dut ağaçları meyve verir.
• Sonbahar: Eylülün son haftasında Altın Safran Film Festivali yapılır. Safran ekim ortasından kasım ortasına kadar çiçek açar; kasımda Safran Hasadı Şöleni düzenlenir.
• Kış: Aralık ortalaması 4,5 °C, ocak ortalaması 2,8 °C'dir; kışlar serin ve yağışlıdır.

Ekonomi

Karabük'ün ekonomisi demir-çelik sanayisine dayanır. Kardemir'in kok fabrikası, yüksek fırınları, döküm ve kimya tesisleri şehrin ekonomik çekirdeğidir; il çevresindeki dolomit ve kireç taşı yatakları bu sanayiyi besler. Ağır sanayi aynı zamanda şehrin hava kirliliğine açık olmasına yol açar. Turizm (özellikle Safranbolu'da), ormancılık ve tarım da ekonomiye katkı sağlar. Safranbolu'da tahıl, yem bitkileri, sebze ve baklagiller yetiştirilir. Karabük Üniversitesi 29 Mayıs 2007'de 5662 sayılı kanunla kuruldu. Üniversitenin temelini, 1992'de kurulan ve önce Zonguldak Karaelmas Üniversitesi'ne bağlı olan birimler oluşturur.

Karabük'e nasıl gidilir?

• Demiryolu: Karabük, 1935'te açılan Ankara-Zonguldak demiryolu üzerindedir. Tren istasyonu şehir merkezine yaklaşık 2 km uzaklıktadır.
• Karayolu: Tarım ve Orman İl Müdürlüğü'ne göre Karabük Ankara'ya yaklaşık 230 km, İstanbul'a yaklaşık 400 km uzaklıktadır. Safranbolu, Bartın'a yaklaşık 60 km uzaklıktadır.
• Havayolu: İlde havalimanı yoktur.