Kastamonu

Kastamonu: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Kastamonu, Karadeniz'in en büyük illerinden biridir. Güneyinde Ilgaz Dağları, kuzeyinde Küre Dağları yükselir; ikisinin arasında Candaroğulları'nın başkenti olmuş tarihi bir şehir, çivisiz ahşap camiler, derin kanyonlar ve uzun bir Karadeniz kıyısı vardır. Kurtuluş Savaşı'nda cepheye giden cephanenin yolu buradan geçti; Atatürk şapka inkılabını burada başlattı. Bu yazıda Kastamonu'yu coğrafyasından tarihine, 20 ilçesinden mutfağına kadar sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: iki dağ sırası arasında

Konum ve sınırlar

Kastamonu, Batı Karadeniz'de yer alır. Doğusunda Sinop, güneydoğusunda Çorum, güneyinde Çankırı, batısında Karabük ve Bartın, kuzeyinde Karadeniz bulunur. Harita Genel Müdürlüğü'ne göre yüzölçümü 13.064 km²'dir. Şehir merkezi 904 metre yüksekliktedir.

İlin Karadeniz kıyısının uzunluğu için kaynaklar farklı değerler verir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın 2025 tarihli bir plan raporu 135 km der; bazı kaynaklar ise yaklaşık 170 km değerini verir. Kıyı ilçeleri Cide, Doğanyurt, İnebolu, Abana, Bozkurt ve Çatalzeytin'dir.

TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 379.934'tür; bu, bir yıl öncesine göre 2.057 kişi azdır. Nüfusun yaklaşık 159 bini Merkez ilçede yaşar. 2025 verilerine göre ilin ortanca yaşı 43,3'tür; bu, Türkiye'deki en yüksek üçüncü değerdir.

Dağlar

• Ilgaz Dağları: İlin güneyini kaplar. En yüksek noktası 2.587 metrelik Büyükhacet Tepesi'dir; dağın kuzey yamaçları Kastamonu'da, güney yamaçları Çankırı'dadır. Bazı kaynaklar ilin en yüksek noktası olarak 2.565 metrelik Çatalılgaz Tepesi'ni verir.
• Ilgaz Dağı Milli Parkı: 2 Haziran 1976'da ilan edildi. 1.088 hektarlık parkın yaklaşık 751 hektarı Kastamonu'da, geri kalanı Çankırı'dadır. Parkta 1990'lardan beri kayak tesisleri ve oteller bulunur.
• Küre Dağları: İlin kuzeyinde kıyıya paralel uzanır. Kure Ansiklopedisi'ne göre en yüksek noktası 1.998 metrelik Yaralıgöz Dağı'dır.

Küre Dağları Milli Parkı

Küre Dağları Milli Parkı 7 Temmuz 2000'de ilan edildi; Türkiye'nin 34. milli parkıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre parkın çekirdek alanı 37.753 hektardır; tampon bölgeyle birlikte 134.366 hektara ulaşır. Parkın yaklaşık 27.000 hektarı Kastamonu'da, geri kalanı Bartın'dadır. Park, Avrupa'daki korunan alanlar ağı PAN Parks'ın sertifikasını aldı; kaynaklar sertifika tarihi için 2007 ve 2012 yıllarını verir.

Kayın, göknar, sarıçam, meşe, gürgen, ıhlamur ve kestane karışık ormanları oluşturur. Bozayı, kurt, vaşak, yaban kedisi, yaban domuzu ve karaca parkta yaşayan hayvanlar arasındadır.

Kanyonlar, mağaralar ve şelaleler

• Valla Kanyonu: Pınarbaşı'nın Muratbaşı köyü sınırlarında, Devrekani Çayı ile Kanlıçay'ın birleştiği yerden başlar ve yaklaşık 12 km boyunca Cide yönüne uzanır. Kanyona yaklaşık 1,5 km'lik bir orman yolundan ulaşılır. Yamaçları yer yer 800-1.200 metreye ulaşır. Halk arasında "dünyanın en derin ikinci kanyonu" diye anılsa da bu iddiayı doğrulayan bir ölçüm bulunmaz. Muratbaşı Burgu ve Kerte seyir terasları kanyonu yukarıdan görmeyi sağlar. Kerte'ye 2023'te kurulan dev uçurum salıncağı da kanyona tepeden bakar.
• Horma Kanyonu: Pınarbaşı'nın Ilıca köyündedir; yaklaşık 3.500 metrelik bir yürüyüş parkuru vardır.
• Ilıca Şelalesi: Ilıca köyünden yarım saatlik yürüyüşle ulaşılır. Su, kaynaklara göre 10 ile 15 metre arasındaki bir yükseklikten doğal bir havuza dökülür.
• Ilgarini Mağarası: Pınarbaşı'da, Küre Dağları Milli Parkı içindedir. 858 metre uzunluğunda ve 250 metre derinliğindedir. Mağarada 2012 ve 2022'de yapılan araştırmalarda bir Bizans mağara manastırının kalıntıları, haç işaretleri ve mezarlar kaydedildi. Araştırmacı Max Ritter, burasının Bizans metinlerinde adı geçen Chryse Petra manastırı olabileceğini öne sürer. Ilgarini, Türkiye'nin en derin dördüncü mağarası olarak bilinir.
• Çatak Kanyonu: Azdavay'dadır ve Küre Dağları'nın öteki büyük kanyonlarındandır.

Akarsular

İlin en önemli akarsuyu Kızılırmak'ın kolu olan Gökırmak'tır; Taşköprü'den geçer. Karaçomak Deresi, Devrekani Çayı, Ilgaz Çayı ve Araç Çayı ilin öteki önemli akarsularıdır. İl göl bakımından zengin değildir; Karaçomak ve Devrekani barajları ile Ilgaz Göleti başlıca su yüzeyleridir.

İklim

Kastamonu'nun kuzeyinde, kıyıda ılıman Karadeniz iklimi görülür. Güneydeki il merkezi ise karasal iklimdedir; Köppen sınıflandırmasında Dfb grubuna girer. Meteoroloji'nin 1991-2020 ortalamalarına göre il merkezinde:

• Yıllık ortalama yağış 525,3 mm'dir; yağış ilkbaharda artar.
• En sıcak aylar temmuz ve ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 20,5 °C'dir.
• En soğuk ay ocaktır; günlük ortalama −0,6 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 42,2 °C (temmuz), en düşük sıcaklık −26,9 °C'dir (ocak).
• Şehir yılda ortalama 1.881 saat güneş alır.

Tarih: Paflagonya'dan Candaroğulları'na

Paflagonya ve Pompeiopolis

Kastamonu ve çevresi antik çağda Paflagonya adıyla anılan bölgenin içindeydi. Hitit döneminde bölge Tumanna adıyla geçer. Ardından Frigler, Lidyalılar, Persler, Makedonlar, Pontus Krallığı ve Roma bölgede hüküm sürdü.

Taşköprü yakınındaki Zımbıllı Tepe'de MÖ 65-64'te kurulan Pompeiopolis, Roma döneminde Paflagonya'nın merkezi oldu; MS 5. yüzyılda piskoposluk merkeziydi. Kazılarda tiyatro, forum, hamam, bazilika ve tapınak kalıntıları ortaya çıktı. 2025'te başlayan bazilika kazısında MS 4. yüzyıla tarihlenen yaklaşık 105 metrekarelik bir taban mozaiği ve 2. yüzyılın ikinci yarısından kalma bir Eros başı bulundu. Bazilikanın ilk yapım evresi MS 150-160 yıllarına tarihlenir.

Kastra Komnenon

Kastamonu Kalesi, 10. yüzyılda Bizanslı komutan Manuel Erotikos Komnenos tarafından yaptırıldı. Kaleye verilen "Kastra Komnenon" (Komnenosların kalesi) adının zamanla Kastamonu'ya dönüştüğü düşünülür; şehrin adı için Hititçe Kastama ve Paflagonya'yla ilişkili başka açıklamalar da vardır.

Türk beylikleri

Türkler bölgeye 11. yüzyılda geldi. Kastamonu sırasıyla Danişmendliler, Anadolu Selçukluları, Çobanoğulları (1227-1309) ve Candaroğulları'nın yönetimine girdi. Kaleyi Anadolu Selçukluları adına Çobanoğulları ele geçirdi. Candaroğulları döneminde Kastamonu beyliğin merkezi oldu; Kasaba'daki Mahmut Bey Camii (1366) ve İsmail Bey Külliyesi (1454) bu dönemin eserleridir. Ünlü gezgin İbn Battuta Kastamonu'da kırk gün kaldı ve şehri gördüğü en büyük ve güzel şehirlerden biri olarak anlattı.

Osmanlı dönemi

Osmanlılar Kastamonu'yu ilk kez 1392'de aldı. Fatih Sultan Mehmet 1461'de Candaroğulları Beyliği'ne son verdi ve şehir kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı. Kure Ansiklopedisi'ne göre Fatih'in İstanbul'un fethinde kullandığı topların bakırı Küre'den getirildi.

Kurtuluş Savaşı ve İstiklal Yolu

Kurtuluş Savaşı'nda İnebolu Limanı, İstanbul'dan kaçırılan silah ve cephanenin Anadolu'ya ulaştığı kapıydı. Cephane, İnebolu'dan Kastamonu, Ilgaz ve Çankırı üzerinden Ankara'ya uzanan yaklaşık 340 km'lik İstiklal Yolu'nda kağnılarla taşındı. Sakarya ve Dumlupınar muharebelerinde kullanılan mühimmatın büyük bölümü cepheye bu yoldan ulaştı. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Kastamonu Valiliği 2008'de yolun korunması için çalışma başlattı. Yunan donanması Haziran 1921'de İnebolu limanını bombaladı.

Seydiler'de doğan Şerife Bacı, Aralık 1921'de kucağında çocuğuyla cephane taşırken soğuktan donarak hayatını kaybetti. Kastamonu'nun Cumhuriyet Meydanı'nda 1990'da, İnebolu'da 2001'de onun anısına anıtlar dikildi. Seydiler'de 1973'te yapılan bir kabartma da onun anısını yaşatır.

Şapka İnkılabı

Atatürk, Ağustos 1925'teki Kastamonu ve İnebolu gezisinde şapka ve kıyafet inkılabını başlattı. Kaynaklar Kastamonu'daki konuşmanın ya da şapkanın ilk kez giyilmesinin gününü 23, 24 ve 25 Ağustos olarak farklı verir. Şapka Kanunu 25 Kasım 1925'te kabul edildi. 671 sayılı kanun 28 Kasım 1925'te Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Kastamonu'da 2008'de açılan Şapka Müzesi bu olayı anlatır.

İlçe ilçe Kastamonu

Kastamonu'nun 20 ilçesi vardır. Yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (1.847 km²): İlin en büyük ve en kalabalık ilçesidir. Kale, Nasrullah Camii, İsmail Bey Külliyesi, Liva Paşa Konağı Etnografya Müzesi ve Kasaba köyündeki Mahmut Bey Camii buradadır.
• Taşköprü (1.758 km²): Adını Gökırmak üzerindeki yedi kemerli taş köprüden alır. Pompeiopolis antik kenti buradadır. Türkiye'nin kuru sarımsak üretiminin yaklaşık %22'si ilçeden çıkar; her yıl Sarımsak Festivali düzenlenir.
• Araç (1.446 km²): İlin yüzölçümü en büyük üçüncü ilçesidir; Araç Çayı ilçenin adını taşır.
• Tosya (1.302 km²): İlin en kalabalık ikinci ilçesidir. Devrez Ovası'nda Sarı Kılçık ve Ak Çeltik gibi çeşitlerle yetişen Tosya pirinci coğrafi işaretlidir; Uluslararası Tosya Kültür ve Pirinç Festivali düzenlenir.
• Daday (843 km²): Daday etli ekmeği coğrafi işaretlidir.
• Azdavay (759 km²): Küre Dağları'ndaki Çatak Kanyonu buradadır.
• Devrekani (715 km²): Devrekani hindi banduması coğrafi işaretlidir. Devrekani Çayı, Valla Kanyonu'nu açan akarsulardan biridir.
• Cide (652 km²): Kıyıdadır. İlçe merkezine yaklaşık 11 km uzaklıktaki Gideros Koyu'nun ağzı yaklaşık 130 metredir; koy antik çağda Kytoros adıyla anılır ve birinci derece doğal sit alanıdır. Cenevizliler döneminde Sinop ile Amasra arasında seyreden gemiler için sığınak oldu. Çevresi şimşir, kestane, kayın, meşe ve çam ormanlarıyla kaplıdır.
• Pınarbaşı (546 km²): 1987'de ilçe oldu. Valla ve Horma kanyonları, Ilıca Şelalesi ve Ilgarini Mağarası buradadır. İlçe 2021'de yaklaşık 200 bin ziyaretçi ağırladı.
• İhsangazi (445 km²): Menşe adlı Kastamonu siyez bulgurunun hammaddesi siyez buğdayı en çok bu ilçede yetişir.
• İnebolu (417 km²): İlin limanı buradadır. İstiklal Yolu bu limandan başlar.
• Hanönü (417 km²) ve Şenpazar (252 km²): İlin iç kesimindeki kırsal ilçelerdendir.
• Küre (406 km²): Bakır madenleriyle tanınır; bugünkü maden 1955'te işletmeye açıldı. Küre 1926'da ilçe oldu.
• Bozkurt (308 km²), Çatalzeytin (272 km²) ve Doğanyurt (193 km²): Karadeniz kıyısındaki ilçelerdir.
• Seydiler (233 km²): Şerife Bacı'nın doğduğu ilçedir; siyez buğdayı burada da yetiştirilir.
• Ağlı (225 km²): İlin en az nüfuslu ilçesidir.
• Abana (28 km²): İlin en küçük ilçesidir; kıyısı 11 km'dir. Ezine Çayı ilçenin içinden geçerek denize dökülür. Hacıveli Koyu ve Siyelik kayalıkları ilçenin bilinen kıyı noktalarıdır.

Kültür ve yaşam

Konaklar ve şehir dokusu

Kastamonu, korunmuş Osmanlı konaklarıyla tanınır; 2000'de alınan bir koruma kararından sonra çok sayıda tarihi konak restore edildi. Şehrin en bilinen manevi ismi sufi Şeyh Şaban-ı Veli'dir; adını taşıyan külliye şehrin ziyaret edilen yerlerindendir. 1885 tarihli Osmanlı saat kulesi de şehrin simgelerindendir.

Şenlikler

Taşköprü Sarımsak Festivali, Tosya Kültür ve Pirinç Festivali ve Kastamonu ile İnebolu arasında Şerife Bacı'yı anmak için yapılan yürüyüşler ilin bilinen etkinlikleri arasındadır. Şubat 2012'de on iki kadın, İnebolu'dan Kastamonu'ya 105 km'yi üç günde yürüyerek Şerife Bacı'nın yolunu canlandırdı.

El sanatları

Adını Evrenye köyünden alan Evrenye bıçağı tamamen el işçiliğiyle yapılır; İnebolu Ticaret ve Sanayi Odası'nın başvurusuyla 2021'de coğrafi işaret aldı. Küre'de bakırdan sahan, leğen ve sini gibi kaplar yapılır. Kastamonu taş baskı da 2019'da tescil süreci ilan aşamasına gelen geleneksel ürünler arasındaydı.

Sanat ve mimari

Mahmut Bey Camii

Kasaba köyündeki Mahmut Bey Camii, 1366'da Candaroğulları döneminde Emir Mahmut Bey tarafından yaptırıldı. Caminin ahşap tavanı çivi ve metal kullanılmadan, bindirme ve geçme tekniğiyle yapılmıştır; bu yüzden halk arasında "Çivisiz Cami" diye de anılır. Cami 2014'te UNESCO Geçici Listesi'ne alındı, 2023'te Anadolu'nun ahşap direkli camileriyle birlikte Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Kasaba köyü şehir merkezine yaklaşık 17 km uzaklıktadır.

Kastamonu Kalesi

Şehir merkezinin biraz güneybatısında, deniz seviyesinden yaklaşık 860 metre yükseklikte yer alır. Candaroğulları döneminde onarılan iç kalenin bir bölümü bugüne ulaştı. 1943 depreminde zarar gören kale, 2005'te belediye tarafından kısmen restore edildi.

Nasrullah Camii ve İsmail Bey Külliyesi

Nasrullah Camii, II. Bayezid döneminde, 1506'da Kadı Nasrullah tarafından yaptırıldı; avlusundaki şadırvan şehrin bilinen yapılarındandır. İsmail Bey Külliyesi, Candaroğulları'nın son emiri İsmail Bey'in eseridir; caminin kitabesi 1454 tarihini taşır. Şehrin kuzeyindeki Şehinşahkayası tepesindeki külliyede cami, imaret, medrese, türbe, sıbyan mektebi, Deve Hanı adıyla bilinen bir han ve hamam bulunur.

Müzeler

Liva Paşa Konağı, Osmanlı tuğgenerali Sadık Paşa tarafından 1887'de yaptırıldı. Kültür Bakanlığı 1978'de satın aldı; konak 1997'den beri Etnografya Müzesi olarak hizmet verir. Mahmut Bey Camii'nin özgün ahşap kapısı bu müzede sergilenir. Şapka Müzesi ise Mimar Vedat Tek Kültür ve Sanat Merkezi'ndedir.

Taşköprü'nün köprüsü

Taşköprü ilçesine adını veren yedi kemerli taş köprü, Gökırmak üzerindedir. Kure Ansiklopedisi köprünün 1366'da yapıldığını, İngilizce Vikipedi ise 68 metre uzunluğunda olduğunu belirtir.

Kastamonu mutfağı

Kastamonu, Türkiye'de en çok coğrafi işaretli ürüne sahip illerden biridir; Mart 2021'de tescilli ürün sayısı 19'a ulaşmıştı. Öne çıkanlar:

• Kastamonu pastırması: 29 Mart 2021'de mahreç işaretiyle tescil edildi. Kastamonu yaylalarında beslenen 2-2,5 yaşındaki büyükbaş hayvanların etinden yapılır; et kaya tuzuyla tuzlanır, yaklaşık 30 gün güneşte kurutulur ve Taşköprü sarımsaklı çemenle kaplanır. Bonfileden yapılan "kuşgömü" en değerli çeşidi sayılır. Kontrfileden yapılan "sırt" daha az yağlı, antrikottan yapılan çeşit ise daha yağlı ve yumuşaktır.
• Taşköprü sarımsağı: 15 Haziran 2010'da coğrafi işaret aldı. İlçedeki 126 köyün 96'sında üretilir. Kireçli, geçirgen topraklar ve karasal iklim sarımsağa uygun koşullar sağlar.
• Kastamonu siyez bulguru: 11 Şubat 2019'da menşe adıyla tescil edildi; siyez buğdayı İhsangazi, Devrekani ve Seydiler'de yetişir.
• Kastamonu simidi: 2019'da coğrafi işaret aldı. Susam kullanılmaz; hamur elma pekmezli şurubun kaynadığı kazanda haşlanıp fırınlanır. Yaklaşık 400 yıllık bir geçmişi olduğu söylenir. Şehirde günde yaklaşık 10 bin simit üretilir; bayatlayan simitler tirit yapımında kullanılır.
• Devrekani hindi banduması 2019'da, Kastamonu çekme helvası 2018'de tescil edildi.
• Taşköprü kuyu kebabı: Kuzu eti hava almayan bir kuyuda uzun süre pişirilir; coğrafi işaretlidir.
• Daday etli ekmeği, Pınarbaşı kara çorba ve Tosya pirinci de tescilli ürünler arasındadır.
• Gül reçeli ve katmer de Kastamonu'nun bilinen lezzetlerindendir.

Mevsim mevsim Kastamonu

• İlkbahar: İl merkezinde yağışın en çok arttığı mevsimdir. Mayısta günlük ortalama 14,2 °C'ye çıkar.
• Yaz: Temmuz ve ağustosta merkezde ortalama 20,5 °C'dir. Cide, Gideros, İnebolu ve Abana kıyıları ile Pınarbaşı'nın kanyon yürüyüşleri için en uygun dönemdir.
• Sonbahar: Ekimde merkezde günlük ortalama 11,2 °C'dir. Küre Dağları'nın kayın, meşe ve kestaneden oluşan karışık ormanları sonbahar renklerine bürünür.
• Kış: Ocakta merkezde ortalama −0,6 °C'dir; kışlar soğuk geçer. Ilgaz Dağı'ndaki kayak tesisleri bu mevsimde açıktır.

Ekonomi

Kastamonu'nun ekonomisi tarım, hayvancılık, ormancılık ve ahşap sanayisine dayanır. Taşköprü'de sarımsak, Tosya'da pirinç, İhsangazi ve çevresinde siyez buğdayı öne çıkan ürünlerdir. Küre'de bakır madeni işletmeleri bulunur; ilde bakırın yanı sıra cıva, demir ve mermer yatakları da bulunur. Pastırma üretimi yılda yaklaşık 200 tonu bulur. Kastamonu Üniversitesi 2006'da kuruldu.

Kastamonu'ya nasıl gidilir?

• Havayolu: Kastamonu Havalimanı ilk kez 1959'da açıldı, ancak uzun yıllar kullanılmadı. Yenilenen havalimanı 5 Temmuz 2013'te İstanbul'dan gelen ilk Türk Hava Yolları uçağıyla seferlere başladı.
• Karayolu: Ankara-Kastamonu-İnebolu karayolu ilin ana bağlantısıdır. Kıyı ilçeleri Karadeniz sahil yoluyla Sinop ve Bartın'a bağlanır.
• Önemli mesafeler: Kasaba köyü il merkezine yaklaşık 17 km, Gideros Koyu Cide'ye yaklaşık 11 km, Valla Kanyonu Pınarbaşı'na yaklaşık 26 km uzaklıktadır.