Giresun

Giresun: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Giresun, kirazın adını verdiği şehirdir. Antik adı Kerasus'tur ve Romalı yazar Plinius'a göre kiraz Avrupa'ya buradan gitmiştir. Bugün ise Türkiye'nin fındık denince akla gelen illerinden biridir. Kıyıda Doğu Karadeniz'in tek yerleşilmiş adası, yamaçlarda fındık bahçeleri, Dereli'nin yukarısında buzul gölleri, güneyde ise İç Anadolu'ya açılan Şebinkarahisar. Bu yazıda Giresun'u coğrafyasından tarihine, ilçelerinden sofrasına kadar tek yerde, sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: kıyı, dağ ve Kelkit

Konum ve sınırlar

Giresun, Doğu Karadeniz Bölgesi'nin batı kesiminde yer alır. Batısında Ordu, doğusunda Trabzon ve Gümüşhane, güneyinde Sivas ve Erzincan bulunur. Harita Genel Müdürlüğü verisine göre yüzölçümü 7.025 km²'dir. İl merkezi kıyıda, yaklaşık 50 metre yüksekliktedir.

Giresun iki farklı coğrafyadan oluşur. Kuzeyde, kıyıya paralel uzanan Doğu Karadeniz Dağları'nın hemen önünde dar bir kıyı şeridi ve fındık bahçeleriyle kaplı dik yamaçlar vardır. Dağların güneyinde ise Kelkit Havzası'nda kalan Şebinkarahisar, Alucra ve Çamoluk yer alır. Bu güney ilçeleri il merkezine yaklaşık 100 km uzaklıktadır; kültürel ve ekonomik olarak Sivas ve İç Anadolu'ya daha yakındır.

Yer şekilleri: dağlar ve yaylalar

Giresun'un arazisi büyük ölçüde dağlıktır. Örneğin Görele ilçesinin yaklaşık yüzde 95'i dağlık alandır. İlin en yüksek dağları Dereli'nin güneyinde, Giresun, Ordu ve Sivas sınırlarının birleştiği yere yakın yükselir:

• Karagöl Dağı – 3.107 m: Karagöl Dağları'nın en yüksek noktasıdır. Adını zirvedeki krater gölü Karagöl'den alır.
• Kırklar Tepesi – 3.040 m: Karagöl Dağları'nın doğu ucundadır.
• Burgababa Tepe – 2.923 m, Avşar Tepesi – 2.749 m ve Erimez Tepesi – 2.705 m ilin diğer yüksek zirveleridir.

Bu dağların yamaçlarında Giresun'un ünlü yaylaları uzanır. Dereli'deki Kümbet, Bektaş ve Karagöl yaylaları bunların en bilinenleridir. Karagöl Dağları'nın eteklerinde Eğrikaya Obası, Kanıağıl, Avşar ile Yukarı ve Aşağı Belen gibi yaz yerleşmeleri bulunur. Yaylacılık ilin kültüründe önemli bir yer tutar; örneğin Görele'de haziran ve temmuz aylarında yaylalarda şenlikler düzenlenir.

Akarsular

• Aksu Deresi: Dereli'nin güneyindeki Karagöl Dağları'ndan doğar, 60 km akarak şehrin doğusunda Karadeniz'e dökülür. Kızıltaş, Sarıyakup, Pınarlar ve Güdül köylerinden geçer; adı "ak su" anlamına gelir.
• Harşit Çayı: Gümüşhane'den gelerek Giresun'a girer ve Tirebolu'da denize dökülür. Üzerinde Torul ve Kürtün barajları vardır.
• Görele Deresi ve Çömlekçi Deresi, Görele'nin başlıca akarsularıdır.
• Kelkit Çayı havzası: İlin güneyindeki Şebinkarahisar, Alucra ve Çamoluk bu havzada kalır; buradaki sular Karadeniz'e kıyıdaki derelerden değil, Kelkit üzerinden ulaşır.

Göller ve ada

Karagöl Dağları'nın tepelerinde ve yamaçlarında on kadar buzul gölü vardır. Dağa adını veren krater gölü Karagöl'ün yanı sıra zirvenin altındaki Aygır Gölü, doğu yamaçlarda Karagöl'den beslenen Bağırsak Gölü, Kırklar Tepesi'nin kuzeydoğusundaki Camlı Göl ve batısındaki Sağrak Göl bunlardandır.

Dereli'deki Mavi Göl, Doğu Karadeniz'de sodalı suyun dere hâlinde aktığı tek yerdir. Üç gölden oluşur, halk arasında "Sodalı Göl" olarak bilinir ve belirli aylarda turkuaz renge bürünür.

Giresun Adası kentin kıyısına yaklaşık 1,2 km uzaklıkta, 4 hektarlık küçük bir adadır. Antik çağda Aretias ve "Ares'in adası" anlamına gelen Areos Nesos adlarıyla anılmıştır. Defne ve yalancı akasya adanın baskın bitkileridir; adada 71 ağaç ve ot türü kaydedilmiş, karabatak ve martılar için yaban hayatı alanıdır.

İklim

Giresun kıyısı Köppen sınıflandırmasına göre nemli subtropikal (Cfa) iklim kuşağındadır. Meteoroloji verilerinin 1991-2020 ortalamalarına göre:

• Yıllık ortalama yağış 1.308,4 mm'dir; yağış her mevsime yayılır.
• En sıcak ay ağustostur; günlük ortalama sıcaklık 24,3 °C'dir.
• En serin ay şubattır; günlük ortalama 7,4 °C'dir.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 37,3 °C, en düşük sıcaklık −9,8 °C'dir.

Yükseklerde kışın kar yağışı artar. Kıyıdaki ilçelerde fındık ve kısmen çay tarımı yapılırken, güneydeki Kelkit Havzası ilçelerinde tahıl, sebze, meyve ve hayvancılık öne çıkar.

Doğa ve korunan alanlar

Kıyı ilçelerinde, örneğin Görele'de, 600 metreye kadar fındık, kızılağaç, kestane, kiraz, kavak, kayın, gürgen ve ceviz yetişir. Yüksek dağlık kesimler orman ve meralarla kaplıdır.

Kuzalan Şelalesi ve Mavi Göl Tabiat Parkı, Dereli'nin Alancık köyü Kuzalan mahallesindedir; Giresun'a 45 km, Dereli'ye 13 km uzaklıktaki park 482 hektardır. En yüksek noktası 1.800 metredeki Dikoluk Pınarı ve Marazlı Tepesi'dir. Parkta 60 familyadan 129 bitki türü ve 36 familyadan 105 kuş türü kaydedilmiştir. Şelalenin yanı sıra mağaralar, anıt ağaçlar ve tarihi değirmenler bulunur; doğa yürüyüşü, kuş gözlemciliği ve kaya tırmanışı yapılabilir.

Tarih: Kerasus'tan Cumhuriyet'e

İlk çağlar

Giresun'da tarih öncesi yerleşim izleri vardır: Kılıç Kökten'in 1952'deki araştırmasında şehirde dört mağara yerleşimi tespit edildi. Bölgenin bilinen ilk halkı, Hititlerin çağdaşı Gaşkalardır; MÖ 16. yüzyılın ortasından MÖ 8. yüzyılın başına kadar bölgeye hâkim oldular. Ardından MÖ 695'ten itibaren Kimmerler, MÖ 585'ten itibaren İskitler bölgede etkili oldu.

Giresun'da, Sinop ve Trabzon'dan sonra bir ticaret kolonisi kuruldu. Ksenophon Anabasis'te şehri Kerasus adıyla anar ve bölgede Grekçe konuşmayan Mosinikler, Tibarenler ve Khalyblerin yaşadığını yazar. MÖ 183'te Pontus kralı I. Farnakes şehri aldı; şehir bir süre onun adını taşıyan Pharnakia adıyla anıldı. Plinius'a göre Romalı komutan Lucullus, Pontus Krallığı'na karşı kazandığı zaferden sonra kirazı Avrupa'ya ilk kez Kerasus'tan götürdü.

Bizans ve Trabzon İmparatorluğu

395'ten sonra Bizans yönetiminde kalan şehir, 10. yüzyılda Khaldia eyaletine bağlandı. 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Türkmenler bölgeye yerleşmeye başladı. 1204'te kurulan Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde Giresun yaklaşık iki yüzyıl boyunca devletin ikinci önemli şehri oldu. 13. yüzyıldan itibaren Oğuzların Çepni boyu Ordu ve Giresun kıyılarına ulaştı. Çepnilerin kurduğu Hacı Emiroğulları Beyliği'nden Süleyman Bey 1396-1397'de Giresun'u aldı; bu, kalenin Müslümanlar tarafından ilk fethiydi.

Osmanlı dönemi

Giresun'un batı kesimi 1427-1428'de, şehrin kendisi ise 1461'de Fatih Sultan Mehmed döneminde Osmanlı'ya katıldı. Çepniler, Fatih'in Trabzon seferinde Osmanlı'ya yardım etti. Osmanlı döneminde Giresun bir liman şehri olarak gelişti. 1486 tarihli tahrir defterine göre şehir askerî nitelikteydi; Hristiyan nüfus, gemilere kılavuzluk yapması karşılığında vergiden muaf tutuluyordu. 1515 ve 1554 kayıtlarında nüfusun arttığı görülür. 16. yüzyılın sonundaki eşkıyalık olayları sırasında, 1594'te 200 hane şehri terk etti. 1634'te Kazaklar bölgeyi yağmaladı; 1683 Viyana Seferi için Giresun'dan 300 asker gönderildi. 1816'da Tuzcuoğulları isyanı sırasında Laçinoğulları şehri ele geçirdi, II. Mahmud'un gönderdiği donanma denetimi yeniden sağladı. 19. yüzyılda yabancı acentelerin ve gemilerin uğradığı önemli bir liman oldu; 1870'ler ve 1890'larda şehrin nüfusu 9-10 bin kişi civarındaydı. Trabzon'a bağlı Giresun kazası 1868'de sancak kazası oldu.

Birinci Dünya Savaşı ve Millî Mücadele

Birinci Dünya Savaşı'nda şehir Rus gemilerince bombalandı ve ağır bir iaşe sıkıntısı yaşandı. İlin doğusundaki Görele 1916'da Rus işgaline uğradı ve 13 Şubat 1918'de kurtuldu. İzmir'in işgali üzerine Belediye Reisi Topal Osman Ağa (Feridunzade Osman Ağa), 19 Mayıs 1919'da Giresun'da bir protesto mitingi düzenledi. Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin Giresun şubesi kuruldu. Osman Ağa'nın mezarı bugün Giresun Kalesi'ndedir.

Cumhuriyet dönemi

Giresun 1923'te vilayet merkezi oldu ve Şebinkarahisar'ın bağlanmasıyla sınırları genişledi. 1920'lerdeki nüfus mübadelesinden sonra Yunanistan'dan gelen göçmenlerin çoğu Şebinkarahisar'a yerleşti. Şehir merkezinin nüfusu 1927'de 11.888, 1960'ta 19.902 idi. 1960'lardan sonra köyden kente göç arttı; 1970'lerden itibaren kıyıdaki ilçe merkezleri de göç almaya başladı.

İlçe ilçe Giresun

Giresun'un 16 ilçesi vardır. İlçe yüzölçümleri Harita Genel Müdürlüğü verisidir.

• Merkez (376 km²): Giresun Adası, Giresun Kalesi, Gogora Kilisesi'ndeki Giresun Müzesi ve tarihi Zeytinlik semti buradadır.
• Şebinkarahisar (1.396 km²): İlin en büyük ilçesi; Kelkit Havzası'nda. Şebinkarahisar Kalesi, taşhanlar ve Atatürk Evi buradadır. Pestili ve deri işçiliğiyle bilinir.
• Alucra (1.138 km²): Kelkit Havzası'nda, güneydeki iç ilçe. Palaz kilim, cecim ve boncuklu damat torbası dokumalarıyla bilinir.
• Dereli (849 km²): İç ilçe; Aksu Deresi'nin doğduğu Karagöl Dağları bu ilçenin güneyindedir. Kümbet, Bektaş ve Karagöl yaylaları, Kuzalan Şelalesi ve Mavi Göl buradadır.
• Bulancak (774 km²): Merkezin batısındaki kıyı ilçesi. Klarnet (gırnata) burada yaygındır; Gürcü sallaması oynanan yörelerdendir.
• Çamoluk (444 km²): Kelkit Havzası'ndaki güney ilçesi.
• Güce (351 km²): İç kesimde, kıyı ilçelerinin gerisinde yer alır.
• Yağlıdere (327 km²): İç ilçe.
• Tirebolu (259 km²): Harşit Çayı'nın denize döküldüğü kıyı ilçesi. Antik adı Tripolis'tir; Plinius'a göre Miletos'un ticaret kolonisi olarak kurulmuştur. İplik oyasıyla bilinir.
• Espiye (248 km²): Kıyı ilçesi; antik çağdaki adı Andoz'dur.
• Görele (237 km²): Kıyı ilçesi; kemençenin en yaratıcı çalındığı yer olarak bilinir. Görele pidesi, koz helvası ve dövme kar dondurması ünlüdür; Şenyuva köyünde 136 parçalı beşikler yapılır. Ekonomisi fındık, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık ve ormancılığa dayanır; son yıllarda alabalık yetiştiriciliği ve arıcılık gelişmiştir.
• Keşap (197 km²): Merkezin doğusundaki kıyı ilçesi.
• Çanakçı (142 km²): İç ilçe. Kuşköy ve ıslık dili buradadır; ilçe ahşap kap kacak ustalarıyla da bilinir.
• Piraziz (127 km²): Ordu sınırındaki kıyı ilçesi; Ordu-Giresun Havalimanı'nın bir yanı bu ilçenin kıyısındadır.
• Doğankent (110 km²): Harşit vadisindeki iç ilçe.
• Eynesil (51 km²): İlin en küçük ilçesi; Trabzon sınırındaki kıyı ilçesi. Dastar kilimi dokuması burada sürmektedir.

Kültür ve yaşam

İnsanlar ve yerleşme

Giresun'da yerleşmeler, kıyıya paralel uzanan dağlar nedeniyle kıyıda yoğunlaşır. Yamaçlardaki köyler dağınık yapıdadır ve evler birbirinden uzaktır. Şehirde ve ilçelerde yaşayanların çoğu köyleriyle bağını koparmaz; fındık zamanı köy evlerine döner. Temmuz ve ağustos aylarındaki fındık hasadında aileler köylerine döner, başka illerden de işçiler gelir.

13. yüzyıldan itibaren bölgeye gelen Çepniler, Giresun'un nüfus yapısının önemli bir parçasıdır. Bulancak ve Piraziz'e muhacirlerle gelen Gürcüler kendi sallama oyunlarını getirmiştir.

Islık dili (kuş dili)

Çanakçı'nın Kuşköy'ünde yaklaşık 400 yıllık bir ıslık dili yaşar. Dağlık arazide uzak mesafeler arasında haberleşmeye yarayan bu dilde Türkçe sözcükler ıslıkla aktarılır. Islık Dili, Aralık 2017'de Güney Kore'nin Jeju Adası'nda toplanan UNESCO komitesinde "Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi"ne Türkiye adına kaydedildi.

Giresun Adası ve Aksu geleneği

Giresun Adası, efsanelerle çevrili bir yerdir. Antik Yunan anlatılarına göre Amazonlar adadaki tapınakta bereket törenleri yapardı; adanın bir adı da bu yüzden "Amazon Adası"dır. Apollonios'un Argonautika'sında Argonotlar, Altın Post yolculuğunun başında Aretias adasına uğrar. Adadaki tapınak kalıntıları arasında yaklaşık 4 metre çapında, siyah ve yuvarlak bir kaya olan Hamza Taşı bulunur. Halk bu taşı bir dilek taşı sayar; her yıl mayıs ayında yapılan bereket ritüelleri ve Aksu Festivali'nin yürüyüşü bu taştan başlar.

Ada surlarla çevrilidir. İçinde bir manastır, tek nefli bir kilise, dört katlı olduğu düşünülen bir gözetleme kulesi, bir sarnıç ve doğu kıyısında kayaya oyulmuş yedi kurban çukuru vardır. Celal Bayar Üniversitesi 2011'den beri adada kazı yapmaktadır.

Sanat: horon, kemençe, el emeği ve mimari

Halk oyunları

Giresun'un en yaygın oyunu Giresun Karşılamasıdır ve diğer oyunların temelini oluşturur: kızlar ve erkekler karşı karşıya, birlikte oynar; davul-zurna, bağlama ve kemençe eşlik eder. Düğünlerin başında oynanan Tüfekli Çandır Karşılaması ağır ritimli bir erkek oyunudur; eskiden tüfekle oynanırdı.

Horonun Giresun'daki çeşitleri Düz Horon, Sıksara ve Sallama Horon'dur. Erkeklerin Sallama Horonu 5 ve 7 zamanlı, tatlı sert bir oyundur. Sık Horon daha hızlıdır; "sık" burada "çabuk" anlamına gelir. Kızların sallama horonu ise Cumhuriyet'ten sonra ortaya çıkmıştır. Güneydeki Şebinkarahisar, Alucra ve Çamoluk'ta İç Anadolu'ya özgü bar oyunları oynanır.

Müzik ve sazlar

Giresun'da en çok kullanılan çalgı kemençedir: üç telli, perdesiz ve yaylıdır; gövdesi erik, dut ya da taraklık ağacından, kapağı ladinden yapılır. Görele kemençesi, eski Avrupa yaylı çalgılarıyla akrabalık gösterir. İl merkezinde bağlama, Bulancak'tan Ordu'ya kadar klarnet (gırnata) yaygındır. Düğünlerde küçük boy "cura" davul ve zurna çalınır.

Giresun kemençesinin ustaları arasında kemençe virtüözü sayılan Karaman (Halil Kodalak, 1878-1964), plaklarıyla tanınan Piroğlu (Osman Gökçe, 1901-1946) ve yay tekniğiyle bilinen Durkaya (Kemal İpşir, 1911-1989) vardır. Yörenin türkü türleri atma türkü, kesme türkü, mani ve horon türküsüdür.

El sanatları

• Giresun bıçağı: Sapı şimşirden yapılan, keskinliği ve dayanıklılığıyla bilinen bıçaklar; pancar bıçağı 20-30 yıl dayanır.
• Sepetçilik: Neredeyse her köyde fındık çubuklarından fındık toplamak için şelek, sırtta yük taşımak için harar örülür.
• Beşikçilik: Görele'nin Şenyuva köyünde 136 parçadan oluşan, tutkal ve çivi kullanılmadan birleştirilen beşikler yapılır.
• Ağaç işleri: Görele'de şimşir kaşık, Çanakçı'da ahşap kap kacak yapımı sürer. Giresun'da serenderlere "serenti" denir.
• Dokumacılık: Alucra'da palaz kilim ve kıldan cecim, Eynesil'de kırmızı-siyah dastar kilimi, Şebinkarahisar'da Tamzara dokumaları.
• İplik oyası: Tirebolu'da başörtüsü kenarlarını süsleyen zürafa ve piko teknikleri.

Mimari ve tarihi yapılar

Giresun Kalesi, şehir merkezinde denize hâkim bir yarımadadadır. İç ve dış kaleden oluşur; sarnıçları, kuyuları ve gözetleme kuleleri vardır. Dış kalenin doğusundaki kayaya oyulmuş iki odada fresk izleri görülür. Kale birinci derece arkeolojik sit alanıdır. Gogora Kilisesi 1850-1860'larda Rum Ortodoks kilisesi olarak yapıldı; 1948-1967 arasında cezaevi olarak kullanıldı ve 1982-1988 arasındaki restorasyondan sonra 1988'de Giresun Müzesi olarak açıldı. Zeytinlik semti üçüncü derece kentsel sit alanıdır. İlin diğer önemli yapıları arasında Tirebolu ve Şebinkarahisar kaleleri, Şebinkarahisar taşhanları, Çakrak Kilisesi ve kemer köprüler sayılabilir.

Giresun mutfağı

Giresun mutfağı iki yüzlüdür: kıyıda otlar, yeşillikler ve deniz ürünleri, güneydeki Şebinkarahisar, Alucra ve Çamoluk'ta ise tahıl ağırlıklı hamur işleri ve et öne çıkar. Yaz ürünleri taze tüketilir; kış için kurutma, turşu, reçel, pekmez ve hoşaf hazırlanır.

• Deniz ürünleri: Hamsi, mezgit, lüfer, palamut, barbunya ve midye; derelerde alabalık.
• Süt ürünleri: Beyaz peynir, tulum peyniri, küp peyniri ve çökelek; bazıları kış için toprağa gömülen küplerde saklanır.
• Fındık: Hamur işlerinde, ekmekte, tatlılarda ve mezelerde kullanılır.
• Ekmek ve hamur işleri: Dik yamaçlarda buğday yetişmediği için mısır ekmeği geleneksel temel besindir. Pekmezli simit Giresun'a özgüdür; Görele pidesi ünlüdür.
• Tatlılar: Şebinkarahisar pestili, koz helvası, dövme kar dondurması, hoşmak ve yağlaş.
• İçecekler: Kekik, ıhlamur, nane, kuşburnu ve yaban eriği yaprağından demlenen bitki çayları; yerel çay; ayran ve suyla açılan pekmez.

Mevsim mevsim Giresun

• İlkbahar: Mayısta, Giresun Adası'ndaki Hamza Taşı'ndan başlayan yürüyüşüyle Aksu Festivali yapılır.
• Yaz: Haziran ve temmuzda yayla şenlikleri yapılır; Kümbet, Bektaş ve Karagöl yaylaları dolar. Temmuz-ağustos fındık hasadı dönemidir; köyler en kalabalık hâline ulaşır.
• Sonbahar: Fındık sonrası köyler sakinleşir. Fındık çubukları ekimden sonra kesildiğinde daha dayanıklı olduğu için sepet örme zamanıdır.
• Kış: Kıyıda ılıman ve yağışlıdır; yükseklerde kar yağar. Kış için hazırlanan kurutmalar, turşular ve pekmez sofraya gelir.

Ekonomi

Giresun'un ekonomisinin belkemiği fındıktır. Kıyı ilçelerinde fındık ve kısmen çay tarımı yapılır; güneydeki Kelkit Havzası ilçelerinde ise tahıl, sebze, meyve ve hayvancılık öne çıkar. Balıkçılık, arıcılık, ormancılık ve son yıllarda alabalık yetiştiriciliği diğer gelir kaynaklarıdır. Yüksek kesimlerde yer yer bakır, çinko ve demir madenleri işletilir. Giresun Limanı ve havalimanı ilin ticaretini destekler.

Giresun'a nasıl gidilir?

• Havayolu: Ordu-Giresun Havalimanı, Ordu'nun Gülyalı ve Giresun'un Piraziz ilçeleri açıklarında, yaklaşık 30 milyon ton taşla denizin doldurulmasıyla oluşturulan yapay bir ada üzerindedir. 22 Mayıs 2015'te açıldı; dünyadaki üçüncü yapay ada havalimanıdır. Giresun merkeze 25 km, Ordu merkeze 19 km uzaklıktadır; pisti 3.000 metredir.
• Karayolu: Karadeniz Sahil Yolu ilin kıyı ilçelerini birbirine bağlar. Güneydeki Şebinkarahisar, Alucra ve Çamoluk'a il merkezinden yaklaşık 100 km'lik yollarla ulaşılır.
• Denizyolu: Giresun Limanı kentin ticaret limanıdır.