Artvin

Artvin: coğrafyası, tarihi, kültürü ve sofrasıyla

Artvin, Türkiye'nin kuzeydoğu köşesinde, dağların denize neredeyse dik indiği bir ülkedir. Bir yanda yılda iki metreyi aşan yağışla yemyeşil Hopa kıyıları, öbür yanda zeytin, incir ve narın yetiştiği kuru ve güneşli Çoruh vadisi; tepede ise 3.900 metreye yaklaşan Kaçkar zirveleri. Bu yazıda Artvin'i coğrafyasından tarihine, ilçelerinden sofrasına kadar tek yerde, sırayla anlatıyoruz.

Coğrafya: dağ, vadi ve deniz arasında bir il

Konum ve sınırlar

Artvin, Doğu Karadeniz Bölgesi'nin en doğusunda yer alır. Kuzeyinde Gürcistan, kuzeybatısında Karadeniz, batısında Rize, güneyinde Erzurum, doğusunda ve güneydoğusunda Ardahan bulunur. İlin denize kıyısı olan üç ilçesi vardır: Arhavi, Hopa ve 2017'de Hopa'dan ayrılarak ilçe olan Kemalpaşa. Kıyı şeridi kısadır; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Arhavi'nin kıyısını 14 km, Kemalpaşa ayrılmadan önceki Hopa'nın kıyısını yaklaşık 20 km olarak verir. İl kaynaklarında yüzölçümü 7.436 km² olarak geçer; Harita Genel Müdürlüğü'nün ilçe değerlerinin toplamı ise 7.393 km²'dir.

TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre 2025 sonunda il nüfusu 167.531'dir; bu, bir yıl öncesine göre 1.749 kişi azdır.

İlin haritasına bakınca göze ilk çarpan şey, ortasından kuzeydoğuya doğru akan Çoruh Irmağı'dır. Çoruh, il topraklarını adeta ikiye böler: batıda Kaçkar ve Karçal dağlarının denize bakan nemli yamaçları, doğuda ise Yalnızçam ve Şavşat dağlarının daha karasal kesimleri kalır.

Yer şekilleri: dağlar, vadiler ve yaylalar

Artvin'de düzlük neredeyse yok gibidir. Topraklarının büyük bölümü sarp ve aşılması güç dağlarla kaplıdır. Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü'ne göre ildeki dağlar 3.900 metreye kadar yükselir. Başlıca dağ kütleleri şunlardır:

• Kaçkar Dağları: Rize ile Artvin arasında uzanır; Artvin tarafı Yusufeli'dir. En yüksek noktası Kaçkar Dağı'dır; kaynaklar yüksekliği 3.932 ve 3.937 metre olarak verir. Kure Ansiklopedisi'ne göre Kaçkar, Türkiye'nin dördüncü en yüksek dağıdır. Kaçkarlar doğuda Altıparmak Dağları'na kadar uzanır. Türkiye'nin en önemli dağcılık ve doğa yürüyüşü alanlarından biridir. Yusufeli'nin Barhal (Altıparmak) ve Olgunlar tarafı, Kaçkarların doğu kapısıdır.
• Karçal Dağları: En yüksek noktası 3.428 m. Borçka'nın doğusunda, Gürcistan sınırına doğru uzanır. Macahel havzası bu dağların eteğindedir.
• Yalnızçam ve Çadır dağları: Ardanuç tarafında, ili Ardahan'dan ayıran yüksek sıralardır. Çadır Dağı 3.050 m yüksekliktedir.
• Arsiyan Dağı: 3.164 m. Eteklerindeki Arsiyan Yaylası ilin bilinen yaylalarındandır.
• Kükürttepe Dağı: 3.348 m, Artvin ile Rize sınırında yer alır.

Bu dağların arasında derin, V şeklinde vadiler uzanır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Çoruh Vadisi il sınırları içinde yaklaşık 150 km boyunca Yusufeli'nden başlayıp Merkez ve Borçka'dan geçerek Gürcistan sınırında, Muratlı yakınında sona erer. Hatila Vadisi ise volkanik kayaları yararak akan Hatila Deresi'nin oluşturduğu dar ve dik yamaçlı, şelaleli bir vadidir. Vadide ziyaretçiler için bir cam seyir terası da bulunur.

Yaylalar Artvin hayatının ayrılmaz parçasıdır. Aynı kaynağa göre yaylalar il topraklarının yaklaşık yarısını kaplar. Kafkasör, Bilbilan, Sahara, Meydancık, Arsiyan ve Papart bunların en bilinenleridir. Yazın köylerden yaylalara çıkılır; yayla şenlikleri, boğa güreşleri ve horonlar bu dönemde yapılır.

Şehir merkezinin kendisi de bir yer şekli dersidir: Artvin, Çoruh vadisinin sol yamacına basamak basamak kurulmuştur. Irmak tabanı yaklaşık 225 m, il merkezinin rakımı sayılan Çarşı mahallesi 550 m, Çamlık mahallesi 800-900 m yüksekliktedir. Kafkasör ise yaklaşık 1.100 m'dedir. Bu yüzden ilkbaharda aşağıda Çayağzı'nda ağaçlar çiçek açarken yukarı mahalleler hâlâ karla kaplı olabilir.

Akarsular: Çoruh ve kolları

Artvin'in ana damarı Çoruh Irmağıdır. Türkiye'nin en hızlı akan nehirlerinden biri olarak bilinir. Mescit Dağları'nın batı yamaçlarından doğar; toplam 376 km'lik uzunluğunun yaklaşık 354 km'si Türkiye'dedir. Yusufeli, Artvin ve Borçka'dan geçerek Gürcistan'a girer ve Batum yakınında Karadeniz'e dökülür. Çoruh'un hızlı akışı onu hem bir rafting rotası hem de bir enerji kaynağı yapmıştır; İspir'den Artvin'e uzanan yaklaşık 127 km'lik kesim rafting için en uygun bölüm sayılır.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre ilde yaklaşık 30 akarsu vardır. Çoruh'a karışan önemli kollar arasında Barhal Deresi, Berta Suyu, Şavşat Suyu, Alabalık Suyu, Hatila Deresi ve Murgul Çayı sayılabilir. Kıyıdaki Hopa ve Arhavi dereleri ise kısa ve dik akışlıdır, doğrudan Karadeniz'e dökülür.

Çoruh bugün bir baraj zinciriyle de anılır. Şehrin yaklaşık 5 km doğusundaki Deriner Barajı 249 metre yüksekliğindedir; 2012'de su tutmaya başladı ve bugün Türkiye'nin en yüksek ikinci barajıdır. En yüksek baraj ise Yusufeli Barajı'dır: temelden 275 metre yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek, Kure Ansiklopedisi'ne göre dünyanın beşinci en yüksek barajıdır. Barajın su tutmasına 22 Kasım 2022'de başlandı. Yusufeli ilçe merkezi ile Tekkale, Göcek ve Meşecik köyleri tamamen, 14 köy kısmen sular altında kaldı; toplam 16.172 kişi bu durumdan etkilendi. Yeni ilçe merkezi yukarıya taşındı. Kaynaklara göre Yusufeli ilçe merkezi tarih boyunca yedi kez taşınmak zorunda kaldı.

Göller

Artvin'in doğal gölleri çoğunlukla buzul vadilerinde oluşmuş küçük göllerdir. Yöre halkı bu göllerin çoğuna "Karagöl" der. En bilinenleri Şavşat Karagöl ile Borçka Karagöl'dür. Arhavi'nin yukarısında, yaklaşık 2.800 metrede iki krater gölü (Göle ve Karagöle) bulunur. Bunlara Deriner, Borçka, Muratlı ve Yusufeli'nin büyük baraj gölleri eklenince Artvin, bir zamanlar akarsu ilken bugün aynı zamanda bir göller ili olmuştur.

İklim: bir ilde iki iklim

Artvin'in en şaşırtıcı yanı iklimidir. Kıyıdaki Hopa ile iç kesimdeki il merkezi, kuş uçuşu birkaç on kilometre arayla bambaşka iklimler yaşar:

• Hopa (kıyı): 1991-2020 ortalamalarına göre yılda 2.341 mm yağış alır; en yağışlı aylar eylül ve ekimdir (her biri yaklaşık 317 mm). Hopa ve Arhavi, Türkiye'nin en çok yağış alan yerlerindendir. Ocak ve şubat ortalaması 7,4 °C, ağustos ortalaması 24,0 °C'dir; kışlar ılık, yazlar nemlidir. Köppen sınıflandırmasında Cfa grubuna girer.
• Artvin merkez (Çoruh vadisi): Aynı dönemde yıllık yağış yalnızca 724,6 mm'dir; en yağışlı ay ortalama 85,0 mm ile ocaktır. En sıcak ay ağustos (ortalama 21,7 °C), en soğuk ay ocaktır (ortalama 2,8 °C). Ölçülen en yüksek sıcaklık 43,0 °C (18 Ağustos 1961), en düşük sıcaklık −16,1 °C'dir (14 Ocak 1950). Şehir yılda ortalama 1.786 saat güneş alır; Köppen sınıflandırmasında okyanusal iklim (Cfb) grubuna girer.

Bu farkın nedeni dağlardır: denizden gelen nemli hava Kaçkar ve Karçal yamaçlarına çarparak yağışını kıyı tarafında bırakır, Çoruh vadisine görece kuru iner. Bu yüzden Artvin'in alçak vadilerinde zeytin, biraz yukarıda incir ve nar, daha yukarıda erik ve elma yetişir. Kıyıda ise çay ve fındık bahçeleri 400-600 metreye kadar çıkar. Şavşat ve Ardanuç gibi iç ilçelerde kışlar soğuk ve karlı geçer.

Doğa ve korunan alanlar

Artvin'in ormanları ladin, köknar, kayın, kestane, meşe ve sarıçamdan oluşur. Hatila Vadisi'nde 1994-1997 yıllarında yapılan bir araştırmada 87 familyadan 769 bitki türü kaydedilmiştir. Aynı vadide boz ayı, kurt, vaşak, yaban keçisi, çengel boynuzlu dağ keçisi, karaca ve Kafkas dağ horozu yaşar.

İldeki başlıca korunan alanlar şunlardır:

• Hatila Vadisi Milli Parkı (1994): Şehir merkezine yalnızca 10 km uzaklıkta, 16.900 hektar.
• Karagöl-Sahara Milli Parkı (1994): Şavşat'ta, Karagöl ve Sahara olmak üzere iki ayrı kesimden oluşur, 3.251 hektar. Ortalama yükseltisi 1.800 m'dir.
• Camili (Macahel) Biyosfer Rezervi: Borçka'da, Gürcistan sınırında. 29 Haziran 2005'te UNESCO İnsan ve Biyosfer Programı çerçevesinde biyosfer rezervi ilan edildi. Havzada 23'ü endemik 990 bitki türü tespit edilmiştir. Burası saf Kafkas arısının yetiştirildiği yerlerden biridir.
• Çamburnu Tabiatı Koruma Alanı, Balıklı-Maden Yaban Hayatı Koruma Sahası ve Şavşat Meydancık-Papart Vadisi Doğal SİT Alanı.

Tarih: Kolhis'ten Cumhuriyet'e

İlk çağlar

Artvin'in adının kökeni kesin olarak bilinmez. Bölge tarih boyunca Çoroksi, Çorok, Kollehis ve Klarceti, Osmanlı döneminde ise Livane adlarıyla anılmıştır. İlk adların Çoruh Irmağı'yla ilgili olduğu düşünülür.

Şavşat'ın Meşeli ve Yusufeli'nin Demirköy köylerinde bulunan bakır baltalar, yöredeki yerleşimin Tunç Çağı'na, MÖ 3000'li yıllara uzandığını gösterir. MÖ 9. yüzyıldan itibaren bölge Urartu etkisine girmiştir. Antik çağın Kolhis (Kolkhis) ülkesi bu kıyılardaydı; Yunan tarihçi Ksenophon MÖ 4. yüzyılda bölgede Kolhlar, Makronlar ve Taokların yaşadığını yazar. Strabon ise Roma döneminde yörenin yerel krallıklarca yönetildiğini aktarır.

Ortaçağ: Tao-Klarceti ve Gürcü kiliseleri

Ortaçağda Artvin, Bizans'ın etkisinde Gürcü Bagratlı hanedanının yönettiği Tao-Klarceti bölgesinin parçasıydı. Bugün ilde ayakta kalan taş kiliseler bu dönemden kalmadır. Livane (Artvin) Kalesi'nin de 10. yüzyıldan kaldığı düşünülür. Selçuklu seferleri 11. yüzyılda başlamış, Moğol istilasından sonra bölge İlhanlıların denetiminde Çıldır Atabeklerinin yönetimine geçmiş, ardından Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi etkisi görülmüştür.

Osmanlı dönemi

Osmanlı egemenliği Yavuz Sultan Selim döneminde başlamış, 1551'de Erzurum Beylerbeyi İskender Paşa'nın Atabeklerin başkenti Ardanuç Kalesi'ni almasıyla tamamlanmıştır. Bu dönemde Hopa ve Borçka Trabzon'a; Artvin, Ardanuç ve Yusufeli ise merkezi Ahıska olan Çıldır Eyaleti'ne bağlıydı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Ahıska kaybedilince bu birimler Erzurum'a bağlandı.

Kırk yıllık Rus yönetimi ve kurtuluş

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, Artvin'in tarihindeki en büyük kırılmadır. Savaşın sonunda Artvin, Ardanuç, Borçka, Şavşat ve Hopa'nın Kemalpaşa bucağı savaş tazminatı olarak Rusya'ya bırakıldı. Yöre halkının "kara günler" diye andığı bu dönem yaklaşık kırk yıl sürdü.

Birinci Dünya Savaşı'nın başında, 2 Kasım 1914'te Yüzbaşı İsmail Hakkı komutasındaki Melo Sınır Taburu'nun direnişiyle Artvin kısa süreliğine kurtuldu, ancak Ruslar birkaç ay sonra şehri yeniden aldı. 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'yla Ruslar çekildi. Mondros Mütarekesi'nin ardından bölge önce İngiliz, sonra Gürcü işgaline uğradı. Şubat 1921'de Kazım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu'nun Kars'ı almasından sonra TBMM hükümeti Gürcistan'a ültimatom verdi ve Artvin 7 Mart 1921'de yeniden Türk yönetimine katıldı. Bu durum 16 Mart 1921'de Moskova Antlaşması'yla kesinleşti. Artvin'in kurtuluşu her yıl 7 Mart'ta törenlerle kutlanır.

Cumhuriyet dönemi

Artvin 7 Temmuz 1921'de sancak oldu, 24 Nisan 1924'te ise il statüsü kazandı. 1930'larda Rize ile birleştirilerek Çoruh vilayeti adını aldı. 1936'da vilayetin merkezi Artvin'e taşındı, 1956'da ilin adı yeniden Artvin oldu. Hopa 1936'da Rize'den Artvin'e bağlandı. Murgul 1987'de ilçe oldu. En son kurulan ilçe Kemalpaşa'dır; 2017'de Hopa'dan ayrılarak ilçe olmuştur.

İlçe ilçe Artvin

Artvin'in 9 ilçesi vardır. Her biri farklı bir manzara ve yaşam biçimi sunar.

• Merkez: 1.141 km². Çoruh'a bakan yamaçlara basamak basamak kurulu il merkezi. Livane Kalesi, Hatila Vadisi Milli Parkı ve Kafkasör Yaylası buradadır.
• Hopa: 130 km². Gürcistan sınırına yakın kıyı ilçesi. İl merkezine 65 km uzaklıktadır, rakımı 10 m, en yüksek noktası 1.513 m'lik Yavuz Sultan Selim Tepesi'dir. Limanı uluslararası ticarette etkindir. 31 Ağustos 1988'de açılan Sarp Sınır Kapısı ilçenin ekonomisini canlandırmıştır.
• Arhavi: 407 km². İl merkezine 77 km uzaklıkta, 14 km kıyısı olan kıyı ilçesi. Yerleşim 500-600 metreye kadar çıkar. Yukarısında 2.800 metrede krater gölleri, ilçede Mencuna Şelalesi vardır. Çay tarımı 1950'den sonra başlamıştır.
• Kemalpaşa: 74 km² ile ilin en küçük ilçesi. 2017'de Hopa'dan ayrılarak ilçe oldu. Hopa ile Gürcistan sınırı arasındaki kıyı ilçesidir. Sarp Sınır Kapısı bu ilçe sınırları içindedir.
• Borçka: Artvin ile Hopa arasında, 125 m rakımda, 805 km² yüzölçümlü orman ilçesi. Borçka Karagöl ve Camili (Macahel) havzası buradadır. 7 Mart 1921'de bucak olarak yeniden Türkiye'ye katıldı, 28 Mayıs 1928'de ilçe oldu.
• Şavşat: 1.100 m rakımda, 1.316 km² yüzölçümlü, ormanlarla kaplı bir ilçe. Karadeniz ile karasal iklim arasında geçiş iklimi görülür. Karagöl, Sahara, Meydancık ve Papart Ormanı ile Satlel Kalesi buradadır.
• Ardanuç: 500 m rakımda, 958 km² yüzölçümlü, karasal iklimli bir ilçe. Gevhernik ve Ferhatlı kaleleri buradadır. 1551'de Osmanlı'ya katılarak Ardanuç Sancağı adını almış, 1945'te ilçe olmuştur.
• Murgul: 301 km² yüzölçümlü dağlık bir ilçe. Arazisinin yaklaşık yarısı ormandır. Damar beldesindeki bakır işletmesi ilçenin ana geçim kaynaklarındandır. 1987'de ilçe oldu.
• Yusufeli: 2.261 km² ile ilin en büyük ilçesi. Kaçkarların doğu eteğinde, Çoruh ile Barhal çaylarının buluştuğu ilçe. 1879'da Erzurum'a bağlı Kiskim kazası olarak kurulmuş, 1912'de Yusufeli adını almıştır. İşhan, Barhal ve Dörtkilise gibi Gürcü kiliseleri, Kaçkar yürüyüş rotaları ve Türkiye'nin en yüksek barajı buradadır.

Kültür ve yaşam

İnsanlar ve diller

Artvin, yüzyıllar boyunca Karadeniz, Kafkasya ve Doğu Anadolu'nun kesiştiği bir geçit oldu. Bu nedenle nüfusu da renklidir. İlde Türklerin yanında Laz ve Hemşinli topluluklar yaşar. Çoruh'un doğusunda kalan bazı kesimlerde Müslüman Gürcüler (İmerhevililer) çoğunluktadır. Yer adlarının çoğunun Türkçe, Gürcüce ve Lazca karşılıkları vardır; Hopa'nın Lazca adı "Xopa"dır. 19. yüzyıldaki Osmanlı-Rus savaşları sırasında birçok aile bölgeye göç etmiştir.

Yayla hayatı

Artvin'de yayla, yaz tatilinden çok bir yaşam biçimidir. Hayvancılık ve çobanlık, ildeki en eski geçim yollarındandır. Yazın köylerden yaylalara göç edilir, hayvanlar yüksek meralara çıkarılır. Yayla şenlikleri de bu dönemde yapılır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün etkinlik takvimine göre Temmuz ve Ağustos'ta Dokumacılar, Altıparmak, Demirköy, Kirazalan ve Erenköy gibi Yusufeli köylerinde ve Saçinka Dağı'nda (Beşpare Köy Yayla Şenlikleri) şenlikler düzenlenir.

Boğa güreşleri ve Kafkasör Festivali

Artvin denince akla ilk gelen gelenek boğa güreşleridir. Burada boğalar insanla değil, birbiriyle güreşir. Sahipleri onları birer "pehlivan" gibi görür; arpa, yonca, fındık, pekmez, incir ve kuru üzümle besler, düzenli olarak gezdirip çalıştırır. Bazı güreş boğalarının ağırlığı 800 kilogramı aşar. Güreşler "baş", "baş altı" gibi kategorilerde yapılır.

Güreş mevsimi ilkbaharda Yusufeli'nde açılır: Nisan ayında Sarıgöl ve Derekapı arenalarında güreşler yapılır. Sezonun doruğu ise Haziran'ın son haftasında Kafkasör Yaylası'nda düzenlenen Kafkasör Kültür, Turizm ve Sanat Festivalidir. Festival, boğa güreşlerinin yanında konserler ve halk oyunlarıyla kırk yılı aşkın süredir yapılır; festival şimdiye kadar en az 44 kez düzenlendi. Ekim'in ikinci haftasında Yusufeli'nde Karakucak Güreş Festivali düzenlenir.

Sanat: oyun, müzik, el emeği ve mimari

Halk oyunları

Artvin halk oyunları Karadeniz, Kafkasya ve Doğu Anadolu'nun izlerini birlikte taşır. Kıyıda ve yayla köylerinde horon, iç kesimde bar oynanır. Kafkas etkili bazı oyunlar savaş dansı karakterindedir; Acara horonu Gürcü geleneğinden gelir, bazı oyunlar ise Azeri kökenlidir ve tek kişi oynanır.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün saydığı oyunlardan bazıları: Ata Barı, Ağır Bar, Tavuk Barı, Deli Horon, Hemşin Horonu, Borçka Horonu, Arhavi Canlısı, Deli Kız, Cilveloy, Karabağ, Kobak, Koçari, Livane, Sarı Çiçek, Teşi ve Ondörtlü. Erkek oyunlarında ani ve sert hareketler, kadın oyunlarında ise bereket, zarafet ve beceri teması öne çıkar.

Müzik ve sazlar

Artvin'in yöresel müziğinde tulum, kemençe, akordeon, davul, zurna, bağlama ve mey bir arada çalınır. Bu çeşitlilik ilin kültürel haritasını yansıtır: kıyıda kemençe ve tulumun hızlı ritmi, iç kesimde davul-zurna ve bağlamanın bar havaları duyulur. Akordeonun yaygınlığı ise Kafkas etkisinin izidir. Yörenin sözlü geleneğinde düğünlerde söylenen "Gelin Ağlatma" gibi ezgiler de yaşar.

El sanatları

İlde dokumacılık, çömlekçilik ve ağaç işçiliği geleneksel el sanatlarının başında gelir. Ormanın bol olduğu bir ilde ahşap, hem evin hem de gündelik eşyanın ana malzemesidir. Yöreye özgü giyim kuşam da el emeğinin parçasıdır.

Mimari: ahşap evler, taş kiliseler, kemerli köprüler

Artvin "orman yurdu" olarak anılır ve ahşap mimarinin en güzel örneklerine burada rastlanır. Köy ve yayla evleri, serenderler, ahır ve merekler ahşaptan yapılır. Taş mimarinin en güzel örnekleri ise Yusufeli'ndedir. Ardanuç, Arhavi ve Hopa'da da taş yapılar görülür.

İlin en etkileyici mimari mirası, Ortaçağ Gürcü kiliseleri ve manastırlarıdır:

• İşhan Kilisesi (Yusufeli): Çoruh vadisine bakan, haç planlı ve kubbeli büyük bir kilisedir. Manastır yaklaşık 639'da İberya Kralı III. Adarnase tarafından kuruldu; 10. yüzyılda birleşik Gürcistan'ın ilk kralı III. Bagrat tarafından genişletildi, freskleri 966'da yapıldı. Güneybatıdaki şapelin girişindeki Gürcüce yazıta göre 1006'da yapılan şapel, Kral I. Gurgen tarafından Meryem Ana'ya adanmıştır. Yapının bir bölümü daha sonra camiye dönüştürüldü.
• Barhal Kilisesi (Yusufeli, Altıparmak): 961-973 arasında yapılmış, üç nefli bazilika planlı kilise. 17. yüzyılın ortasından itibaren cami olarak kullanılmıştır.
• Dolishane (Hamamlı, Merkez): Artvin-Şavşat yolunda, Berta köprüsünün kuzeybatısında. Yazıtına göre 950'lerde Kral Sumbat döneminde yapılmıştır; 19. yüzyılda cami olarak kullanılmıştır.
• Tbeti (Cevizli, Şavşat): 9-10. yüzyılda kurulmuş bir manastırın katedrali; bugün büyük ölçüde yıkık durumdadır.
• Yeni Rabat (Bulanık köyü): 10-11. yüzyıl, 12. yüzyılda Kraliçe Tamar döneminde onarılmış; Gürcüce ve Ermenice yazıtları vardır.
• Dörtkilise (Otkhta) ve Porta (Handzta) manastırları ile Parekhi Manastırı.

Bunlara Livane (Artvin), Gevhernik, Ferhatlı ve Satlel kaleleri ile Osmanlı dönemi camileri, çeşmeleri ve dereleri aşan kemerli taş köprüler eklenir. Macahel'deki 1855 tarihli Camili Camii ve kök boyalı süslemeleriyle bilinen 1851 tarihli Maral köyündeki İremit Camii, yöre ahşap cami geleneğinin güzel örnekleridir.

Artvin mutfağı

Artvin sofrası, ilin coğrafyası kadar çeşitlidir. Kıyıda hamsi, mısır ve karalahana; iç kesimde tahıl, et ve süt ürünleri; yaylada tereyağı ve peynir öne çıkar. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün derlediği yöre yemeklerinden bazıları şunlardır:

• Süt ürünleri: Peynir kuymağı ve kaymak kuymağı.
• Sebze ve kır otları: Dağ pancarı, gımı, yaban semizotu ve ebegümeci yemekleri, asma yaprağı ve lahana sarmaları. Kurutulmuş taze fasulyeden yapılan puçuko yöreye özgüdür.
• Hamur işleri: Laz böreği, katmer, erişte, hınkal, çergebaz, bişi ve lokum.
• Tahıl yemekleri: Keşkek, gendima, herisa ve şilav.
• Et: Kışlık kavurma ve ağaç şişte pişen kebaplar.
• Çorbalar: Püşürük, ayran, tutmaç, soğan harşosu ve çinçar çorbası.
• Tatlılar: Hasuta, kaysefe, zurbiyet ve ballı lokum.

Coğrafi işaretli ürünler: Hopa Laz böreği 2019'da, Şavşat ketesi 3 Mayıs 2021'de mahreç işaretiyle tescil edildi. Şavşat ketesi, yayla tereyağıyla yapılan, dışı kıtır, içi ağızda dağılan bir hamur işidir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün 2024'teki Türk Mutfağı Haftası etkinliğinde puçuko (puçiko), hamsili ekmek, Hatila balı, Arhavi kestane balı ve Borçka demir elması da ilin coğrafi işaretli ürünleri arasında tanıtıldı. 2021'deki bir bildiriye göre korova, Artvin döneri, Artvin döl buğdayı, binat fasulyesi ve Yusufeli pirinci için de tescil başvurusu yapılmıştı.

Artvin'in en değerli ürünlerinden biri de baldır. Macahel'de saf Kafkas arısıyla üretilen bal, coğrafi işaretli Hatila balı ve Arhavi kestane balı yörenin en tanınan ürünlerindendir.

Mevsim mevsim Artvin

• İlkbahar: Çoruh vadisinde ağaçlar erken çiçek açar, yaylalar hâlâ karlıdır. Nisan ayında Yusufeli'nde Sarıgöl ve Derekapı boğa güreşleriyle sezon açılır.
• Yaz: Yayla mevsimi. Haziran'ın son haftasında Kafkasör Festivali, Temmuz ve Ağustos'ta köy ve yayla şenlikleri yapılır. Kaçkar yürüyüşleri, Barhal ve Hatila vadileri, Karagöl ve Macahel için en uygun dönemdir.
• Sonbahar: Şavşat, Macahel ve Hatila ormanları sarı, turuncu ve kızıla döner. Ekim'de Yusufeli'nde Karakucak Güreş Festivali düzenlenir.
• Kış: Kıyıda Hopa ve Arhavi ılık ama yağışlıdır. İç kesimde Şavşat ve Ardanuç karla kaplanır, yaylalara ulaşım zorlaşır.

Ekonomi

Dik arazi tarımı sınırlar; bu yüzden Artvin'de geçim birkaç kaynağa dayanır. Kıyıda çay ve fındık, vadilerde meyvecilik, yaylalarda hayvancılık ve arıcılık yapılır. Ormancılık ve kereste önemli bir gelir kaynağıdır. Murgul'daki bakır işletmesi ilin sanayi kimliğini oluşturur. Çoruh üzerindeki barajlar Artvin'i Türkiye'nin enerji üretiminde öne çıkarır; Yusufeli Barajı'nın yıllık üretimi yaklaşık 1,9 milyar kWh, Deriner Barajı'nınki yaklaşık 2,1 milyar kWh'tir. Artvin Çoruh Üniversitesi, 17 Mayıs 2007 tarihli 5662 sayılı kanunla kuruldu. Sarp Sınır Kapısı ve Hopa Limanı ticareti, doğa ve yayla turizmi de ilin hizmet ekonomisini besler.

Artvin'e nasıl gidilir?

• Havayolu: Artvin, Rize ile ortak kullanılan ve 14 Mayıs 2022'de hizmete giren Rize-Artvin Havalimanı'nı kullanır. Havalimanı Rize'nin Pazar ilçesindedir; Havaş otobüsüyle Artvin merkezden yaklaşık 2 saat 10 dakika, Hopa'dan yaklaşık 1 saat sürer. Doğu tarafından Gürcistan'daki Batum Havalimanı da Sarp üzerinden kullanılabilir.
• Karayolu: Karadeniz Sahil Yolu Hopa'dan geçerek Sarp Sınır Kapısı'na ulaşır. İl merkezi, Erzurum-Hopa ile Ardahan-Kars yollarının kesiştiği bir düğüm noktasındadır.
• Denizyolu: Hopa Limanı yük taşımacılığı ve uluslararası ticarette kullanılır.
• İl içi mesafeler: Artvin merkezden Borçka 30 km, Ardanuç 37 km, Murgul 48 km, Hopa 65 km, Şavşat 71 km, Arhavi 77 km.